Milli mətbuat: 151 illik şərəfli yol və yeni çağırışlar
Azərbaycan milli mətbuatının yaranması xalqımızın milli oyanış, maariflənmə və azadlıq ideyalarının formalaşması tarixinin mühüm mərhələlərindən biridir. 1875-ci il iyulun 22-də Həsən bəy Zərdabinin nəşr etdiyi “Əkinçi” qəzeti ilə əsası qoyulan milli mətbuatımız 151 il ərzində böyük və şərəfli inkişaf yolu keçib.
Bu yol yalnız qəzet və jurnalların tarixindən ibarət deyil. Milli mətbuatımız xalqın maariflənməsinə, milli özünüdərkin formalaşmasına, ictimai fikrin inkişafına və azadlıq ideyalarının yayılmasına xidmət edib. Müxtəlif dövrlərdə ölkənin ictimai-siyasi və mədəni həyatında baş verən proseslərin salnaməsini yaradıb.
Ümummilli Lider Heydər Əliyev milli mətbuatın keçdiyi tarixi yolu yüksək qiymətləndirərək deyirdi: “Milli mətbuatımızın inkişaf mərhələləri Azərbaycan xalqının azadlıq, müstəqillik uğrunda mübarizə tarixinin tərkib hissəsidir. “Əkinçi”dən üzü bəri azadlıq, demokratiya, müstəqillik uğrunda mücadilə dərslərini biz milli mətbuatımızın səhifələrindən öyrənmişik.”
Bu fikir Azərbaycan mətbuatının cəmiyyət həyatındakı rolunu və tarixi missiyasını aydın şəkildə ifadə edir.
“Əkinçi”dən milli mətbuatın inkişafına: 151 illik şərəfli yol
1875-ci il iyulun 22-də görkəmli ziyalı, maarifçi-publisist və təbiətşünas alim Həsən bəy Zərdabi tərəfindən Azərbaycan dilində “Əkinçi” qəzetinin nəşrə başlaması milli mətbuatımızın tarixində yeni mərhələnin başlanğıcı oldu.
“Əkinçi” cəmi 56 sayı işıq üzü görsə də, onun Azərbaycan ictimai fikir tarixində yaratdığı təsir böyük və uzunmüddətli oldu. Qəzetin əsas məqsədi xalqı maarifləndirmək, elm və təhsilin əhəmiyyətini təbliğ etmək, cəhalət və xurafatla mübarizə aparmaq, cəmiyyətdə yeni düşüncənin formalaşmasına töhfə vermək idi.
Həsən bəy Zərdabi mətbuatı yalnız məlumat yaymaq vasitəsi kimi görmürdü. “Əkinçi”nin səhifələrində xalqın tərəqqisi, maariflənməsi və ictimai inkişafı ilə bağlı məsələlərə geniş yer verilirdi. Bu mənada qəzet Azərbaycan cəmiyyətində maarifçilik ideyalarının yayılmasında mühüm rol oynayan bir məktəbə çevrildi.
“Əkinçi”nin nəşrinin dayandırılması milli mətbuatın inkişafını dayandıra bilmədi. Sonrakı dövrdə “Ziya”, “Ziyayi-Qafqaziyyə”, “Kəşkül”, “Şərqi-Rus”, “Həyat”, “Füyuzat”, “İrşad”, “Tazə həyat”, “Molla Nəsrəddin”, “Tərəqqi”, “Həqiqət”, “Məktəb”, “Açıq söz” və digər qəzet-jurnallar milli mətbuat ənənələrinin davam etdirilməsində mühüm rol oynadılar.
Bu nəşrlər Azərbaycan ədəbi dilinin və maarifçilik hərəkatının inkişafına, milli özünüdərkin formalaşmasına, qabaqcıl ideyaların yayılmasına və istiqlal məfkurəsinin güclənməsinə mühüm töhfələr verdilər.
Beləliklə, milli mətbuat zaman keçdikcə yalnız informasiya vasitəsi kimi deyil, həm də cəmiyyətin düşüncə və müzakirə meydanı kimi formalaşdı. Mətbuat səhifələrində xalqın qarşısında duran problemlər müzakirə olunur, ictimai fikir formalaşır, maarifçilik və milli düşüncə ideyaları yayılırdı.
Azərbaycanın dövlət müstəqilliyini bərpa etməsi milli mətbuatın inkişafında yeni mərhələ açdı. Xüsusilə Ümummilli Lider Heydər Əliyevin rəhbərliyi ilə həyata keçirilən islahatlar nəticəsində ölkədə söz və məlumat azadlığının inkişafı, media fəaliyyətinin hüquqi əsaslarının təkmilləşdirilməsi və jurnalistikanın cəmiyyət həyatındakı rolunun artırılması istiqamətində mühüm addımlar atıldı.
1998-ci ilin avqustunda dövlət senzurasının ləğv edilməsi Azərbaycan media tarixində mühüm hadisələrdən biri oldu. Bu qərar ölkədə mətbuat azadlığının inkişafı üçün yeni imkanlar yaratdı.
Müstəqillik dövründə Azərbaycan mediası: islahatlar və yeni imkanlar
Müstəqillik illərində Azərbaycan mediasının inkişafı dövlət siyasətinin mühüm istiqamətlərindən birinə çevrildi. Media sahəsində qanunvericilik bazasının təkmilləşdirilməsi, jurnalistlərin sosial müdafiəsinin gücləndirilməsi, media subyektlərinin inkişafına dövlət dəstəyinin göstərilməsi və müasir informasiya mühitinin tələblərinə uyğun institusional dəyişikliklərin həyata keçirilməsi bu mərhələnin əsas xüsusiyyətlərindəndir.
Prezident İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə həyata keçirilən media siyasətində söz və məlumat azadlığı ilə yanaşı, medianın iqtisadi müstəqilliyinin gücləndirilməsi, peşəkarlığın artırılması, informasiya təhlükəsizliyinin təmin olunması və yeni texnologiyaların tətbiqi məsələləri də xüsusi yer tutur.
2021-ci ildə “Media haqqında” Qanunun qəbul edilməsi media sahəsində fəaliyyətin hüquqi və iqtisadi əsaslarının müasir dövrün tələblərinə uyğunlaşdırılması baxımından mühüm addım oldu.
Media sahəsində aparılan islahatlar çərçivəsində jurnalistlərin peşəkarlığının artırılması, sosial müdafiəsinin gücləndirilməsi və media subyektlərinin fəaliyyətinin inkişaf etdirilməsi istiqamətində müxtəlif tədbirlər həyata keçirilib.
Azərbaycan milli mətbuatının 150 illik yubileyinin 2025-ci ildə qeyd olunması isə milli jurnalistikamızın zəngin tarixinə verilən yüksək qiymətin göstəricisi oldu. “Əkinçi” ilə başlayan 150 illik yolun yubiley səviyyəsində qeyd edilməsi həm milli mətbuatın keçmişinə ehtiramı, həm də onun gələcək inkişafına diqqəti ifadə etdi.
Azərbaycan mediasının müasir tarixində Qarabağ mövzusu da xüsusi yer tutur. Azərbaycan jurnalistləri uzun illər ərzində ölkəmizin həqiqətlərinin dünyaya çatdırılması istiqamətində mühüm fəaliyyət göstəriblər.
44 günlük Vətən müharibəsi zamanı Azərbaycan mediası informasiya mübarizəsinin mühüm iştirakçılarından biri oldu. Jurnalistlər cəbhə xəttində baş verən hadisələri işıqlandırmaqla yanaşı, Azərbaycanın haqq səsinin beynəlxalq ictimaiyyətə çatdırılmasına da mühüm töhfələr verdilər.
Bu gün media işğaldan azad edilmiş ərazilərdə aparılan bərpa və quruculuq işlərini, Böyük Qayıdış prosesini və Qarabağda yeni həyatın qurulmasını ölkə və dünya ictimaiyyətinə çatdırır.
Şuşada keçirilən Qlobal Media Forumları da Azərbaycan mediasının beynəlxalq informasiya məkanında artan rolunun göstəricilərindən biridir. Bu forumlarda yeni media, dezinformasiya ilə mübarizə, rəqəmsal texnologiyalar, süni intellekt və informasiya təhlükəsizliyi kimi məsələlər müzakirə olunur.
2026-cı ildə keçirilən IV Şuşa Qlobal Media Forumunda “Sülhün təşviqində medianın missiyası: Həqiqətin bərpası və etimadın yenidən qurulması” mövzusu ətrafında müzakirələrin aparılması da müasir dövrdə medianın artan rolunu göstərir.
Müasir media məkanında çap, onlayn və audiovizual media arasında sərhədlərin getdikcə azalması media sahəsində daha çevik və vahid yanaşmanın tətbiqini zəruri edir. Bu baxımdan Media və Yayım Şurasının yaradılması ilə bağlı həyata keçirilən proseslər yeni informasiya mühitinin tələblərinə uyğun institusional dəyişiklik kimi qiymətləndirilir.
Müasir media: yeni texnologiyalar və qarşıda duran çağırışlar
Bu gün Azərbaycan mediası qlobal informasiya məkanının fəal hissəsidir. İnternet qəzetçiliyi, sosial media, rəqəmsal platformalar və yeni kommunikasiya texnologiyaları xəbərin hazırlanması və yayılması imkanlarını əhəmiyyətli dərəcədə genişləndirib.
Lakin müasir dövrün media üçün yaratdığı imkanlarla yanaşı, ciddi çağırışları da var. Dezinformasiya, saxta xəbərlər, informasiya manipulyasiyası, kibertəhdidlər və süni intellekt texnologiyalarının sürətli inkişafı jurnalistikanın qarşısında yeni vəzifələr müəyyənləşdirir.
İnformasiya sürətinin artdığı bir dövrdə jurnalist üçün əsas məsələ yalnız xəbəri birinci çatdırmaq deyil. Əsas məsələ informasiyanın doğruluğunu, mənbəyini və ictimai əhəmiyyətini müəyyənləşdirməkdir.
Bu gün jurnalist informasiyanı toplamalı, yoxlamalı, təhlil etməli və cəmiyyətə məsuliyyətlə təqdim etməlidir. Çünki yanlış və yoxlanılmamış informasiya cəmiyyətə ciddi təsir göstərə bilər.
Bu baxımdan media savadlılığının artırılması da xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Cəmiyyət informasiya ilə informasiya manipulyasiyası arasındakı fərqi bilməli, xəbərin mənbəyini qiymətləndirməyi və etibarlı məlumatı ayırd etməyi bacarmalıdır.
Süni intellektin media sahəsinə daxil olması da jurnalistika qarşısında yeni imkanlar və suallar yaradır. Süni intellekt informasiyanın hazırlanması və emalında jurnalistlərə kömək edə bilər. Lakin texnologiya jurnalistin peşəkar məsuliyyətini və insan amilini əvəz etmir.
Müasir dövrün jurnalisti texnologiyanı bilməklə yanaşı, peşə etikasına, dəqiqliyə və obyektivliyə də sadiq qalmalıdır.
Bu gün milli informasiya resurslarının inkişaf etdirilməsi və qlobal informasiya məkanında mövqelərinin gücləndirilməsi də mühüm vəzifələrdəndir. Azərbaycan mediası ölkəmizdə baş verən proseslər barədə beynəlxalq ictimaiyyətə daha geniş və operativ məlumat çatdırmalı, milli maraqları və dövlətçilik dəyərlərini qorumaqla peşəkar jurnalistikanın prinsiplərinə sadiq qalmalıdır.
Texnologiyalar dəyişir, informasiya vasitələri yenilənir, xəbərin yayılma sürəti artır. Lakin peşəkar jurnalistikanın əsas prinsipləri dəyişməz olaraq qalır.
Dürüstlük, obyektivlik, dəqiqlik, peşəkarlıq və cəmiyyət qarşısında məsuliyyət jurnalistikanın əsas dəyərləridir.
Azərbaycan jurnalistikası qarşısında duran əsas vəzifə milli mətbuatın zəngin tarixi ənənələrini qorumaqla müasir texnologiyaların imkanlarından səmərəli istifadə etməkdir.
1875-ci ildə “Əkinçi” ilə başlayan böyük yol bu gün qəzetlərdə, televiziya və radio proqramlarında, informasiya agentliklərində, xəbər portallarında və sosial media platformalarında davam edir.
151 il əvvəl Həsən bəy Zərdabi Azərbaycan xalqını maarifləndirmək və cəmiyyətin tərəqqisinə xidmət etmək məqsədilə milli mətbuatın əsasını qoydu. Bu gün həmin missiya yeni nəsil jurnalistlərin üzərinə düşür.
Milli Mətbuat Günü yalnız peşə bayramı deyil. Bu gün həm də Azərbaycan jurnalistikasının keçdiyi tarixi yola nəzər salmaq, onun cəmiyyət qarşısındakı məsuliyyətini bir daha xatırlamaq və gələcəyə baxmaq üçün mühüm bir fürsətdir.
Milli mətbuatımızın 151 illik tarixi göstərir ki, zaman dəyişir, texnologiyalar yenilənir, informasiya vasitələri çoxalır. Lakin sözün cəmiyyət qarşısındakı məsuliyyəti dəyişmir.
Əsas olan isə həmişə olduğu kimi qalır: doğru söz, etibarlı informasiya və cəmiyyətə xidmət edən peşəkar jurnalistika.
22 İyul – Milli Mətbuat Günü münasibətilə bütün jurnalistləri və media əməkdaşlarını təbrik edir, onlara məsuliyyətli və şərəfli fəaliyyətlərində uğurlar arzulayırıq.
Milli mətbuatımız yaşasın, inkişaf etsin və həqiqətin, milli düşüncənin və cəmiyyətin tərəqqisinin carçısı olmaq missiyasını daim uğurla davam etdirsin!
