2021-ci il 15 iyun tarixində Şuşa şəhərində Azərbaycan Respublikası ilə Türkiyə Respublikası arasında imzalanmış “Müttəfiqlik münasibətləri haqqında Şuşa Bəyannaməsi” iki qardaş ölkə arasında münasibətlərin sadəcə diplomatik çərçivədən çıxaraq daha yüksək – strateji və geosiyasi mərhələyə keçdiyini göstərən mühüm tarixi sənəddir. Bu sənəd Azərbaycan və Türkiyə arasında illərdir formalaşan qardaşlıq münasibətlərini rəsmi müttəfiqlik səviyyəsinə qaldıraraq regionda yeni güc balansının yaranmasına təsir göstərmişdir.
Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin də qeyd etdiyi kimi, bu Bəyannamə böyük liderlər Mustafa Kamal Atatürk və Heydər Əliyevin ideyalarının davamıdır. “Bir millət, iki dövlət” prinsipi bu sənədin əsas ideoloji dayağıdır və bu gün artıq daha geniş, daha strateji məna kəsb edir.
Tarixi köklər və Şuşa Bəyannaməsinin strateji siyasi mesajı
Azərbaycan və Türkiyə münasibətlərinə baxdıqda, burada sadəcə dövlətlərarası əlaqə deyil, çox daha dərin – tarixi və mədəni bağlılıq görmək mümkündür. Bu münasibətlər əsrlər boyu ortaq etnik köklər, din, dil və mədəniyyət üzərində formalaşıb və zaman keçdikcə daha da möhkəmlənib.
Şuşa Bəyannaməsi bu uzun tarixi bağları artıq hüquqi və siyasi müstəviyə çıxararaq beynəlxalq münasibətlər sistemində rəsmiləşdirir. Prezident İlham Əliyevin çıxışlarında vurğulandığı kimi, Atatürkün “Azərbaycanın sevinci sevincimiz, kədəri kədərimizdir” fikri və Heydər Əliyevin “Türkiyə və Azərbaycan bir millət, iki dövlətdir” sözləri bu münasibətlərin əsas ideoloji sütunlarıdır.
Bəyannamənin məhz Şuşa şəhərində imzalanması isə xüsusi rəmzi məna daşıyır. Şuşa həm Azərbaycanın mədəniyyət paytaxtıdır, həm də 44 günlük Vətən müharibəsindən sonra işğaldan azad olunaraq milli qürurun simvoluna çevrilmiş bir şəhərdir. Belə bir məkanda bu sənədin imzalanması həm tarixi ədalətin bərpasını, həm də yeni geosiyasi dövrün başlanmasını ifadə edir.
Eyni zamanda bu sənəd beynəlxalq ictimaiyyətə çox aydın bir mesaj verir: Azərbaycan və Türkiyə artıq təkcə dost deyil, bir-birinin təhlükəsizliyinə və maraqlarına birbaşa bağlı olan müttəfiq dövlətlərdir.
Təhlükəsizlik və müdafiə sahəsində sarsılmaz müttəfiqlik
Şuşa Bəyannaməsində ən diqqətçəkən məsələlərdən biri təhlükəsizlik və müdafiə sahəsində əməkdaşlığın yeni mərhələyə yüksəlməsidir. Sənədə əsasən, Azərbaycan və Türkiyə bir-birinin təhlükəsizliyini təmin etməyi strateji öhdəlik kimi qəbul edirlər. Bu isə münasibətləri klassik əməkdaşlıq səviyyəsindən çıxararaq real müttəfiqlik modelinə çevirir.
Bu sahədə əməkdaşlıq tək bir istiqamətlə məhdudlaşmır. Buraya silahlı qüvvələrin modernləşdirilməsi, müdafiə sənayesinin inkişafı, birgə hərbi təlimlər, texnoloji yeniliklərin tətbiqi və hərbi-texniki sahədə təcrübə mübadiləsi daxildir. Xüsusilə müasir silah sistemləri və pilotsuz uçuş aparatları bu əməkdaşlığın yeni keyfiyyət mərhələsini göstərir.
44 günlük Vətən müharibəsi də göstərdi ki, bu əməkdaşlıq real nəticələr verir və müasir hərbi texnologiyalar döyüş meydanında həlledici rol oynaya bilir. Bu təcrübə gələcəkdə müdafiə sənayesində birgə istehsal və daha dərin texnoloji əməkdaşlıq üçün yeni imkanlar açdı və
bu müttəfiqlik regionda sabitliyin qorunmasında mühüm rol oynayan, eyni zamanda potensial təhlükələrə qarşı çəkindirici güc funksiyası daşıyan bir sistem formalaşdırır.
İqtisadi inteqrasiya, nəqliyyat layihələri və regional inkişaf
Şuşa Bəyannaməsi iqtisadi əməkdaşlıq üçün geniş imkanlar açır və bu sahədə əlaqələrin daha da dərinləşməsini nəzərdə tutur. Enerji təhlükəsizliyi, ticarət əlaqələri, investisiyalar və nəqliyyat layihələri bu sənədin əsas istiqamətlərindəndir.
Bu baxımdan Zəngəzur dəhlizi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Bu dəhliz Azərbaycanın əsas hissəsini Naxçıvanla birləşdirməklə yanaşı, Türkiyə ilə birbaşa quru əlaqəsi yaradır və regionu daha geniş beynəlxalq ticarət şəbəkəsinə inteqrasiya edir. Eyni zamanda, bu layihə Asiya ilə Avropa arasında yeni iqtisadi körpü rolunu oynayır.
Qars–İğdır–Naxçıvan dəmir yolu layihəsi də bu prosesin mühüm hissəsidir. Bu xətt Naxçıvanın iqtisadi potensialını artırır, bölgənin logistika imkanlarını genişləndirir və beynəlxalq ticarətə çıxışını daha da asanlaşdırır.
Bakı–Tbilisi–Qars dəmir yolu ilə inteqrasiya isə Azərbaycanın regional tranzit mərkəz kimi rolunu gücləndirir. Bunun nəticəsində həm iqtisadi əlaqələr genişlənir, həm də qarşılıqlı investisiyalar artır.
Humanitar əməkdaşlıq, beynəlxalq nüfuz və gələcək perspektivlər
Şuşa Bəyannaməsi yalnız siyasi və iqtisadi sahələrlə məhdudlaşmır, eyni zamanda humanitar və mədəni əməkdaşlığı da əhatə edir. Diaspor təşkilatları arasında əlaqələrin gücləndirilməsi, birgə media platformalarının yaradılması və informasiya mübadiləsi bu istiqamətdə əsas rol oynayır.
Bu əməkdaşlıq xaricdə yaşayan Azərbaycan və Türkiyə icmalarının daha koordinasiyalı fəaliyyət göstərməsinə şərait yaradır. Eyni zamanda, mədəniyyət və təhsil sahəsində əməkdaşlıq ortaq dəyərlərin gələcək nəsillərə ötürülməsinə xidmət edir.
Şuşada hər il keçirilən beynəlxalq konfranslar isə bu Bəyannamənin sadəcə imzalanmış sənəd deyil, davamlı siyasi platforma olduğunu göstərir. Bu tədbirlər regionda yeni dünya nizamı, təhlükəsizlik və qlobal çağırışların müzakirə olunduğu mühüm mərkəzə çevrilmişdir.
Bu proseslərin ümumi nəticəsi olaraq Azərbaycan və Türkiyə beynəlxalq arenada daha güclü mövqeyə malik olur və regional gücdən qlobal təsir imkanlarına sahib aktorlara çevrilirlər.Şuşa Bəyannaməsi Azərbaycan–Türkiyə münasibətlərində tarixi dönüş nöqtəsi olmaqla yanaşı, regionda yeni geosiyasi reallığın formalaşmasına səbəb olan strateji sənəddir. Bu sənəd iki ölkə arasında mövcud olan qardaşlıq münasibətlərini hüquqi müttəfiqlik səviyyəsinə yüksəldərək təhlükəsizlikdən iqtisadiyyata, humanitar sahədən beynəlxalq siyasətə qədər geniş bir əməkdaşlıq modelini formalaşdırmışdır.
Şuşa Bəyannaməsi təkcə bir sənəd deyil, həm də gələcək nəsillər üçün yol xəritəsi, region üçün sabitlik faktoru və Azərbaycan–Türkiyə birliyinin real simvoludur.
