20 OKTYABR – ZƏNGİLAN ŞƏHƏRİ GÜNÜ

 Tarixin yaddaşında yaşayan Zəngilan: qədim irs və ağır işğal sınağı

Azərbaycanın qədim yaşayış məskənlərindən biri olan Zəngilan zəngin tarixi, əlverişli coğrafi mövqeyi, təbii sərvətləri və milli-mədəni irsi ilə seçilən bölgələrimizdəndir. Araz çayı boyunca uzanan, Həkəri, Oxçuçay və Bəsitçay kimi çayların keçdiyi bu diyar tarixən kənd təsərrüfatı və digər iqtisadi fəaliyyət sahələri ilə seçilib. Rayonun təbii-coğrafi xüsusiyyətləri, meşələri, faydalı qazıntıları və münbit əraziləri onun iqtisadi potensialını formalaşdıran əsas amillərdəndir.

XIX əsrin əvvəllərində Qafqazın Rusiya imperiyası tərəfindən işğalından sonra bölgədə aparılan inzibati-ərazi dəyişiklikləri Zəngəzurun tarixi coğrafiyasına da təsir göstərdi. 1920-ci ildə Azərbaycanın sovetləşdirilməsindən sonra Zəngəzurun bir hissəsinin Ermənistanın tərkibinə verilməsi nəticəsində tarixi ərazi bütövlüyü pozuldu, Zəngilan, Qubadlı və Laçın isə Azərbaycanın tərkibində qaldı.

Zəngilanın tarixi-mədəni irsi xalqımızın əsrlər boyu yaratdığı zəngin mənəvi sərvətlərin mühüm hissəsidir. Şərifan abidələri, Məmmədbəyli kəndindəki Səkkizguşəli türbə və Yəhya ibn Məhəmməd əl-Hoca məqbərəsi, Hacallı dairəvi bürcü, Tağlı körpüsü, qədim yaşayış məskənləri, məscidlər və çoxsaylı ziyarətgahlar bu irsin dəyərli nümunələrindəndir. Həmin abidələr Zəngilanın qədim tarixini, memarlıq ənənələrini və dini-mədəni həyatını özündə yaşadır.

Lakin Ermənistanın Azərbaycana qarşı hərbi təcavüzü Zəngilanın taleyinə ağır zərbə vurdu. Füzuli və Cəbrayıl rayonlarının işğalından sonra mühasirə vəziyyətinə düşən rayonun əhalisi 1993-cü ilin oktyabrında doğma yurdunu tərk etmək məcburiyyətində qaldı. 25–29 oktyabr 1993-cü il tarixlərində zəngilanlılar sonadək müqavimət göstərərək Araz çayını keçdilər və sonradan Azərbaycanın müxtəlif rayonlarında müvəqqəti məskunlaşdılar. Bu faciəli hadisələr zamanı 235 nəfər şəhid və itkin verildi.

İşğal illərində rayonun yaşayış məntəqələri dağıdıldı, sosial və iqtisadi infrastruktur yararsız vəziyyətə salındı, tarixi və dini abidələrə ciddi ziyan vuruldu. Zəngilan şəhərindəki tarixi məsciddən tövlə kimi istifadə edilməsi işğal dövründə xalqımızın dini-mədəni irsinə qarşı törədilmiş vandalizmin acı nümunələrindən biridir.

Bütün bu faciələrə baxmayaraq, Zəngilan xalqımızın yaddaşından silinmədi. Doğma yurda qayıdış arzusu illər boyu yaşadı. 2020-ci ildə başlayan Vətən müharibəsi isə bu arzunun gerçəkləşməsi və tarixi ədalətin bərpası üçün həlledici mərhələyə çevrildi.

 20 Oktyabr Zəfəri: tarixi ədalətin və dövlət suverenliyinin təntənəsi

2020-ci il sentyabrın 27-də başlayan Vətən müharibəsi Azərbaycanın müasir tarixində dönüş nöqtəsi oldu. Azərbaycan Ordusunun cəbhənin müxtəlif istiqamətlərində həyata keçirdiyi uğurlu əməliyyatlar işğal altında olan torpaqlarımızın azad edilməsinə, ölkəmizin ərazi bütövlüyünün bərpasına doğru mühüm addımlar atılmasına şərait yaratdı.

Cəbrayıl istiqamətində qazanılan hərbi uğurlar Zəngilan rayonunun azad olunması üçün əlverişli zəmin formalaşdırdı. Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin qətiyyətli əməliyyatları nəticəsində düşmənin müdafiə xətləri yarıldı və rayonun azadlığına doğru həlledici addımlar atıldı.

2020-ci il oktyabrın 20-də Prezident, Müzəffər Ali Baş Komandan İlham Əliyev xalqa müraciətində Zəngilan şəhərinin və rayonun bir sıra kəndlərinin işğaldan azad edildiyini elan etdi. Həmin gün Havalı, Zərnəli, Məmmədbəyli, Həkəri, Şərifan və Birinci Muğanlı kəndlərinin, eləcə də Zəngilan şəhərinin azad olunması xəbəri bütün Azərbaycanda böyük sevinc və qürur hissi ilə qarşılandı.

Zəngilan döyüşləri nəticəsində şəhərlə yanaşı, rayonun dörd qəsəbəsi və 49 kəndi də işğaldan azad edildi. Bu qələbə Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpası istiqamətində mühüm hərbi-strateji əhəmiyyət daşımaqla yanaşı, xalqımızın birliyinin, ordumuzun gücünün və dövlətimizin qətiyyətli siyasətinin təntənəsinə çevrildi.

Zəngilanın azad olunması Azərbaycan-İran dövlət sərhədinin işğal altında qalmış 132 kilometrlik hissəsinin bərpasını da təmin etdi. Beləliklə, dövlət sərhədinin mühafizəsinin yenidən təşkili və bölgədə təhlükəsizliyin möhkəmləndirilməsi üçün yeni imkanlar yarandı.

2020-ci il noyabrın 26-da “Zəngilanın azad olunmasına görə” medalının təsis edilməsi bu tarixi qələbənin rəmzlərindən biri oldu. Zəngilan rayonunun azadlığı uğrunda döyüşlərdə şəxsi igidlik və şücaət göstərən 6974 hərbi qulluqçunun həmin medalla təltif edilməsi qəhrəmanlıq salnaməmizin mühüm səhifələrindəndir.

Prezident İlham Əliyevin 2020-ci il dekabrın 23-də Zəngilan şəhərində Azərbaycan bayrağını ucaltması isə qələbənin rəmzi mənasını daha da gücləndirdi. Bu hadisə dövlət suverenliyinin təntənəsi olmaqla yanaşı, doğma yurda qayıdışın və quruculuğun başlanğıcını simvolizə etdi.

20 Oktyabr Zəngilan şəhəri günü Azərbaycan xalqının tarixi yaddaşında yalnız hərbi qələbənin deyil, həm də milli iradənin, birliyin və gələcəyə inamın təcəssümü kimi yaşayır.

Zəngilanın işğaldan azad edilməsindən sonra qarşıda duran əsas vəzifə dağıdılmış əraziləri yenidən qurmaq, müasir infrastruktur yaratmaq və keçmiş məcburi köçkünlərin doğma yurdlarına qayıdışını təmin etmək idi. Prezident İlham Əliyevin rayona ardıcıl səfərləri bu prosesin istiqamətlərinin müəyyənləşdirilməsi və mühüm layihələrin həyata keçirilməsi baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıdı.

2020-ci il dekabrın 23-də Zəngilan şəhərində Azərbaycan bayrağının ucaldılması ilə başlanan yeni mərhələ sonrakı illərdə genişmiqyaslı quruculuq işləri ilə davam etdirildi. 2021-ci il aprelin 26-da Ağalı kəndlərini əhatə edən ilk “Ağıllı kənd” layihəsinin, Zəngilan Beynəlxalq Hava Limanının və Zəngilan–Horadiz avtomobil yolunun təməllərinin qoyulması rayonun gələcək inkişafının əsas istiqamətlərini müəyyənləşdirdi.

2021-ci il oktyabrın 20-də, Zəngilan şəhərinin işğaldan azad edilməsinin birinci ildönümündə Prezident İlham Əliyevin rayona səfəri xüsusi rəmzi məna daşıyırdı. Səfər zamanı Ağalıda “Ağıllı kənd” layihəsinin icrası ilə tanışlıq keçirildi, Zəngilan Beynəlxalq Hava Limanında tikinti işləri nəzərdən keçirildi, enerji və sərhəd infrastrukturu ilə bağlı mühüm tədbirlər həyata keçirildi. Oktyabrın 26-da isə Horadiz–Cəbrayıl–Zəngilan–Ağbənd avtomobil yolunun və “Dost Aqropark”ın təməlinin qoyulması rayonun nəqliyyat və kənd təsərrüfatı potensialının inkişafına yeni təkan verdi.

2022-ci il mayın 27-də Ağalıda “Ağıllı kənd” layihəsinin birinci mərhələsinin açılışı, oktyabrın 19-da isə Zəngilan şəhərində ilk yaşayış binasının və məktəbin təməlinin qoyulması Böyük Qayıdışın yeni mərhələsini formalaşdırdı. Bu səfərlər zamanı enerji, təhsil, yaşayış və nəqliyyat infrastrukturu ilə bağlı layihələr də diqqət mərkəzində oldu.

2023-cü il sentyabrın 28–29-da Prezident İlham Əliyevin Zəngilana səfəri çərçivəsində yeni yaşayış məntəqələrinin və komplekslərin təməlləri qoyuldu, Zəngilan Konqres Mərkəzi Kompleksi və “Cahangirbəyli” Su Elektrik Stansiyası istifadəyə verildi, şəhər məscidində aparılan işlərlə tanışlıq keçirildi. 2024-cü il mayın 18-də Ağalı hotelinin və bir sıra enerji obyektlərinin açılışı, Zəngilan məscidinin istifadəyə verilməsi, oktyabrın 3-də isə rəqəmsal idarəetmə mərkəzinin açılışı və yeni yaşayış kompleksləri ilə bağlı tədbirlər rayonun bərpasının ardıcıl xarakter daşıdığını göstərdi.

2025-ci il oktyabrın 28-də Ağalı kəndinin ikinci mərhələsinin və Məmmədbəyli kəndinin açılışları, sakinlərə mənzillərin açarlarının təqdim edilməsi doğma yurda qayıdışın növbəti mühüm mərhələsi oldu. 2026-cı il mayın 10-da Zəngilan şəhərində ilk 104 mənzilli yaşayış kompleksinin açılması, yeni mənzillərə köçən ailələrlə görüş və “Zangilan City Park Hotel”in təməlinin qoyulması isə şəhərin dirçəlişinin real nəticələrini nümayiş etdirdi.

Zəngilanın yenidən qurulmasının mühüm istiqamətlərindən biri Azərbaycanın ilk “Ağıllı kənd” layihəsinin tətbiq olunduğu Ağalı kəndidir. 2022-ci ilin mayından sakinlərin məskunlaşmağa başladığı kənddə yaşayış evləri, məktəb, uşaq bağçası, tibb məntəqəsi, xidmət obyektləri və məşğulluq imkanları yaradılıb. Yüksəksürətli internet, rəqəmsal xidmətlər, ağıllı müşahidə sistemləri və müasir kommunikasiya həlləri tətbiq edilib. Günəş panelləri və Həkəri çayı üzərində qurulmuş Arximed turbini tipli su elektrik stansiyası isə enerji təminatının dayanıqlılığına xidmət edir.

Böyük Qayıdış prosesi Zəngilan şəhərində və rayonun digər kəndlərində də davam etdirilir. 2026-cı il oktyabrın 1-nə olan məlumata görə, Zəngilan şəhərində 84 ailə — 339 nəfər, Ağalı kəndində 234 ailə — 1017 nəfər, Məmmədbəyli kəndində isə 179 ailə — 903 nəfər məskunlaşıb. Bu göstəricilər doğma yurda qayıdışın konkret nəticələrlə müşayiət olunduğunu təsdiqləyir.

Zəngilan şəhərinin inkişafı da təsdiq olunmuş Baş plan əsasında həyata keçirilir. Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 2023-cü il 30 oktyabr tarixli qərarı ilə şəhərin 2040-cı ilədək inkişafına dair Baş plan təsdiq edilib. Yeni yaşayış komplekslərinin, yolların, kommunal şəbəkələrin və sosial obyektlərin inşası şəhərin müasir şəhərsalma prinsipləri əsasında yenidən qurulmasına xidmət edir.

Bununla yanaşı, işğal dövründə zərər görmüş tarixi-mədəni irsin qorunması və bərpası da diqqət mərkəzindədir. Heydər Əliyev Fondunun dəstəyi ilə Zəngilan şəhər məscidində aparılan işlər bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Tarixi məscidin konservasiyası və onun yanında yeni məscidin inşası bölgənin dini-mədəni həyatının bərpasına, milli irsin gələcək nəsillərə çatdırılmasına xidmət edir.

Bütün bu layihələr göstərir ki, Böyük Qayıdış yalnız insanların doğma torpaqlara köçürülməsi deyil. Bu, eyni zamanda, yaşayış mühitinin, iqtisadi fəallığın, sosial xidmətlərin və milli-mədəni həyatın yenidən qurulması prosesidir.

Zəngilanın coğrafi mövqeyi onun gələcək inkişafını şərtləndirən əsas üstünlüklərdəndir. Rayonun beynəlxalq nəqliyyat əlaqələrinə çıxış imkanları, dövlət sərhədinə yaxınlığı, kənd təsərrüfatı potensialı və təbii sərvətləri onun regional iqtisadi mərkəzlərdən birinə çevrilməsi üçün geniş imkanlar yaradır.

Zəngilan Beynəlxalq Hava Limanının istifadəyə verilməsi bölgənin nəqliyyat imkanlarını əhəmiyyətli dərəcədə genişləndirib. Müasir tələblərə uyğun yaradılmış bu infrastruktur obyektinin əhəmiyyəti yalnız hava nəqliyyatı ilə məhdudlaşmır. Hava limanı bölgənin iqtisadi əlaqələrinin gücləndirilməsinə, sərnişin və yük daşımalarının inkişafına, eləcə də Zəngilanın regional nəqliyyat qovşağı kimi mövqeyinin möhkəmlənməsinə xidmət edir.

Horadiz–Cəbrayıl–Zəngilan–Ağbənd avtomobil yolu və Horadiz–Zəngilan–Ağbənd dəmir yolu layihələri də rayonun gələcək inkişafında mühüm rol oynayacaq. Bu nəqliyyat xətləri azad edilmiş ərazilərlə ölkənin digər bölgələri arasında əlaqələri gücləndirməklə yanaşı, sənaye müəssisələrinin, logistika mərkəzlərinin və kənd təsərrüfatı təsərrüfatlarının fəaliyyətinə əlverişli şərait yaradacaq.

Zəngilanın iqtisadi dirçəlişində kənd təsərrüfatı da xüsusi yer tutur. Azərbaycan və Türkiyə şirkətlərinin birgə həyata keçirdiyi “Dost Aqropark” layihəsi heyvandarlıq, əkinçilik, istehsal və emal sahələrində yeni imkanlar yaradır. Layihənin mərhələli şəkildə genişləndirilməsi yeni iş yerlərinin açılmasına, kənd təsərrüfatı məhsullarının istehsalının artırılmasına və bölgənin iqtisadi fəallığının yüksəldilməsinə xidmət edəcək.

Rayonun turizm potensialı da diqqətəlayiqdir. Zəngilanın təbii landşaftı, çayları, meşələri, tarixi abidələri və yenidən qurulan yaşayış məntəqələri turizmin inkişafı üçün əlverişli zəmin formalaşdırır. Ağalı kəndində “Ağalı” hotelinin açılması, Zəngilan İstirahət Kompleksinin inşası və “Zangilan City Park Hotel” layihəsinin başlanması bu istiqamətdə görülən işlərdəndir. Gələcəkdə ekoturizm, mədəni irs marşrutları və ailəvi istirahət imkanlarının genişləndirilməsi rayon iqtisadiyyatına əlavə töhfə verə bilər.

Enerji sahəsində həyata keçirilən layihələr də Zəngilanın inkişaf strategiyasının mühüm hissəsidir. Su elektrik stansiyalarının yaradılması və müasir enerji infrastrukturunun qurulması yeni yaşayış məntəqələrinin, sənaye obyektlərinin və xidmət sahələrinin dayanıqlı enerji ilə təmin olunmasına imkan verir.

Prezident İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə həyata keçirilən quruculuq işləri Zəngilanın gələcək inkişafının əsas istiqamətlərini müəyyənləşdirir. Nəqliyyat əlaqələrinin gücləndirilməsi, kənd təsərrüfatı və sənaye layihələrinin genişləndirilməsi, turizmin inkişafı, müasir yaşayış məntəqələrinin salınması və tarixi irsin qorunması rayonun uzunmüddətli inkişafına xidmət edir.

Prezident İlham Əliyevin 2023-cü il iyulun 31-də imzaladığı Sərəncamla işğaldan azad edilmiş ərazilərdə şəhər günləri təsis edilmiş, 20 oktyabr Zəngilan şəhəri günü kimi müəyyənləşdirilmişdir. Bu qərar Zəngilanın azad edilməsinin tarixi və mənəvi əhəmiyyətini bir daha təsdiqləyir.

Bu gün Zəngilanın simasında Azərbaycanın Zəfərdən quruculuğa uzanan yolu aydın görünür. Bir vaxtlar işğalın ağır nəticələrini yaşamış diyar indi müasir yaşayış məntəqələri, yeni yollar, iqtisadi layihələr və qayıdan sakinləri ilə yenidən canlanır. Hər yeni ev, açılan məktəb, yaradılan iş yeri və bərpa olunan tarixi abidə doğma torpaqlarda həyatın bərpasına verilən töhfədir.