Zəfərdən suverenliyə, suverenlikdən yeni inkişaf mərhələsinə
“Hər bir xalq üçün öz taleyinə sahib olmaq, müstəqil dövlətini yaradaraq inkişaf etdirmək onun ən böyük nailiyyətidir.”
— “Azərbaycan Respublikasında Dövlət Suverenliyi Gününün təsis edilməsi haqqında” Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamından çıxarış, 19 sentyabr 2024-cü il.
Azərbaycanın dövlətçilik tarixində mühüm əhəmiyyət daşıyan bir sıra əlamətdar tarixlər vardır. Bu tarixlər xalqın keçdiyi tarixi yolu, əldə etdiyi nailiyyətləri və dövlətçilik baxımından mühüm mərhələləri özündə əks etdirir. 20 Sentyabr da Azərbaycanın müasir tarixində dövlət suverenliyinin tam bərpasını ifadə edən mühüm tarixi günlərdən biridir.
Bu tarixə aparan yol bir gündə yaranmayıb. Azərbaycanın dövlət müstəqilliyini bərpa etməsindən sonra qarşıda duran əsas vəzifələrdən biri ölkənin ərazi bütövlüyünün və suverenliyinin təmin olunması idi. Uzun illər davam edən işğal nəticəsində yüz minlərlə insan doğma torpaqlarından didərgin düşmüş, şəhər və kəndlər dağıdılmış, tarixi və mədəni irsə ciddi ziyan dəymişdi.
Azərbaycan dövləti bütün bu illər ərzində ərazi bütövlüyünün bərpasını mühüm dövlət vəzifələrindən biri kimi müəyyənləşdirdi. Münaqişənin həlli istiqamətində uzunmüddətli danışıqlar aparılsa da, nəticə əldə olunmadı. 2020-ci ildə baş verən Vətən müharibəsi isə Azərbaycanın müasir tarixində yeni mərhələnin başlanğıcını qoydu.
MÜSTƏQİLLİKDƏN ƏRAZİ BÜTÖVLÜYÜNƏ
2020-ci il sentyabrın 27-də başlayan Vətən müharibəsi 44 gün davam etdi. Müharibənin gedişində Azərbaycan Ordusu bir sıra şəhər, rayon və yaşayış məntəqələrini nəzarətə götürdü. Noyabrın 10-da Azərbaycan, Ermənistan və Rusiya arasında imzalanmış Bəyanatla hərbi əməliyyatların dayandırılması elan edildi. Sənəddə Ağdam rayonunun noyabrın 20-dək, Kəlbəcər rayonunun noyabrın 15-dək, Laçın rayonunun isə dekabrın 1-dək Azərbaycana qaytarılması nəzərdə tutulurdu.
Bu hadisələr Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpası istiqamətində mühüm mərhələ oldu. Lakin həmin dövrdə Qarabağın bir hissəsində Azərbaycan dövlətinin tam suverenliyi hələ təmin edilməmişdi.
Sonrakı mərhələdə əsas məsələlərdən biri dövlət sərhədinə və ölkə ərazisinə nəzarətin gücləndirilməsi oldu. 2023-cü il aprelin 23-də Azərbaycan-Ermənistan sərhədində, Laçın istiqamətində sərhəd-buraxılış məntəqəsinin yaradılması bu prosesin mühüm mərhələlərindən birinə çevrildi.
2023-cü ilin sentyabrında isə proses yeni mərhələyə keçdi. Sentyabrın 19-da Qarabağ bölgəsində lokal xarakterli antiterror tədbirlərinə başlanıldı. Sentyabrın 20-də əldə olunan razılaşmadan sonra bölgədəki silahlı birləşmələrin tərksilah edilməsi və digər məsələlərin həlli ilə bağlı proses başlandı.
Azərbaycan Prezidentinin 19 sentyabr 2024-cü il tarixli Sərəncamında qeyd edildiyi kimi, 2023-cü il sentyabrın 20-də Azərbaycanın bütün ərazisində qanunun aliliyi təmin olunub və dövlət suverenliyi bərpa edilib.
Beləliklə, 2020-ci ildə ərazi bütövlüyünün bərpası istiqamətində əldə olunan nəticə 2023-cü ilin sentyabrında dövlət suverenliyinin tam bərpası ilə yeni mərhələyə keçdi.
Bu baxımdan 20 Sentyabr yalnız konkret hadisənin baş verdiyi tarix deyil. O, Azərbaycanın müasir dövlətçilik tarixində ərazi bütövlüyü və dövlət suverenliyi ilə bağlı mühüm mərhələni ifadə edir.
20 SENTYABR – DÖVLƏT SUVERENLİYİNİN RƏSMİ TARİXİ
Tarixi hadisələrin dövlət səviyyəsində rəsmiləşdirilməsi onların cəmiyyətin yaddaşındakı yerini də müəyyənləşdirir.
2024-cü il sentyabrın 19-da Prezident İlham Əliyev “Azərbaycan Respublikasında Dövlət Suverenliyi Gününün təsis edilməsi haqqında” Sərəncam imzaladı. Sərəncamla hər il sentyabrın 20-nin Azərbaycanda Dövlət Suverenliyi Günü kimi qeyd olunması qərara alındı. Sənəddə bu qərarın əsasını 2023-cü il sentyabrın 20-də Azərbaycanın bütün ərazisində qanunun aliliyinin təmin olunması və dövlət suverenliyinin bərpası təşkil edir.
Sərəncamda Azərbaycanın dövlət müstəqilliyinin bərpası, ərazi bütövlüyünün təmin olunması və 2020-ci il Vətən müharibəsi nəticəsində əldə olunan tarixi nəticələr də öz əksini tapıb. Sənəddə Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün və suverenliyinin xalqımızın milli sərvəti olduğu vurğulanır.
Beləliklə, 20 Sentyabr dövlət səviyyəsində xüsusi tarixi gün kimi müəyyənləşdirildi.
Bu tarix dövlət suverenliyi anlayışının mahiyyətinə də diqqət yetirməyə imkan verir. Suverenlik dövlətin öz ərazisində hakimiyyətini həyata keçirməsi, dövlət institutlarının fəaliyyət göstərməsi, qanunların tətbiqi və dövlət sərhədlərinin qorunması ilə bağlı əsas prinsipləri özündə birləşdirir.
20 Sentyabrın mahiyyətini yalnız 2023-cü ilin sentyabr hadisələri ilə məhdudlaşdırmaq olmaz. Bu tarixə aparan yol Azərbaycanın dövlət müstəqilliyini bərpa etdiyi dövrdən başlayaraq uzun illər ərzində formalaşan siyasi, diplomatik və hərbi proseslərdən keçib.
2020-ci il Vətən müharibəsi bu yolun mühüm mərhələsi oldu. 2023-cü ildə dövlət sərhədinə nəzarətin gücləndirilməsi və sentyabr hadisələri isə prosesin növbəti mərhələlərini formalaşdırdı. Nəticədə 20 Sentyabr dövlət suverenliyinin bərpası ilə bağlı tarixi gün kimi müəyyən edildi.
Bu tarixdən sonra dövlətçilik gündəliyində yeni məsələlər ön plana çıxdı.
Prezident İlham Əliyevin 28 dekabr 2024-cü il tarixli Sərəncamı ilə 2025-ci il Azərbaycanda “Konstitusiya və Suverenlik İli” elan edildi. Sərəncamda ərazi bütövlüyünün və suverenliyin tam bərpası ilə yanaşı, Azərbaycan Konstitusiyasının qəbul edilməsinin 30-cu və Vətən müharibəsində Qələbənin 5-ci ildönümlərinin də nəzərə alındığı bildirilir.
Beləliklə, 20 Sentyabr artıq yalnız müəyyən bir hadisənin xatırlandığı tarix deyil, Azərbaycanın müasir dövlətçilik tarixində mühüm mərhələni ifadə edən gün kimi ictimai və dövlət yaddaşında öz yerini tutub.
SUVERENLİKDƏN QURUCULUĞA – 20 SENTYABRIN YENİ MƏNASI
Tarixi mərhələlərin dəyişməsi dövlət qarşısında yeni vəzifələr yaradır. Dövlət suverenliyinin tam bərpasından sonra diqqətin mühüm hissəsi Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda bərpa və quruculuq işlərinə yönəlib.
Bu gün həmin ərazilərdə yaşayış məntəqələrinin yenidən qurulması, yolların və digər infrastrukturun yaradılması, sosial obyektlərin istifadəyə verilməsi, məktəblərin və tibb müəssisələrinin fəaliyyətə başlaması, insanların doğma yurdlarına mərhələli şəkildə qayıtması istiqamətində işlər həyata keçirilir.
Burada əsas məsələ yalnız dağıdılmış ərazilərin yenidən qurulması deyil. Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda normal həyatın bərpası, insanların öz doğma torpaqlarında təhlükəsiz və layiqli şəraitdə yaşaması, sosial və iqtisadi imkanların yaradılması da yeni mərhələnin əsas vəzifələrindəndir.
Bu baxımdan 20 Sentyabrın məzmunu zaman keçdikcə daha geniş çalar qazanır. Dünən əsas məsələ ərazi bütövlüyünün və suverenliyin təmin olunması idisə, bu gün həmin nəticələrin üzərində yeni həyatın qurulması qarşıda duran əsas vəzifələrdən biridir.
20 Sentyabrın dövlət səviyyəsində qeyd olunması onun ictimai yaddaşda da özünəməxsus yer tutmasına şərait yaradır. Bunun 2026-cı ildəki nümunələrindən biri Bakı Metropoliteninin yeni stansiyasına “20 Sentyabr” adının verilməsidir.
Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 4 sentyabr 2026-cı il tarixli 262 nömrəli qərarı ilə Bakı Metropoliteninin yeni stansiyasının “20 Sentyabr” adlandırılması qərara alınıb. Qərarda adın 2023-cü il sentyabrın 20-də Azərbaycanın dövlət suverenliyinin bərpası ilə əlaqəli olduğu göstərilir.
Belə nümunələr tarixi hadisələrin yalnız sənədlərdə deyil, gündəlik ictimai mühitdə də yaddaşda saxlanıldığını göstərir.
Lakin tarixi yaddaşın qorunması yalnız müəyyən günlərin qeyd olunması ilə məhdudlaşmır. Əsas məsələ həmin hadisələrin mahiyyətinin düzgün öyrənilməsi və gələcək nəsillərə çatdırılmasıdır.
20 Sentyabrın gələcək nəsillərə izahı da bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Bu tarix uzun illər ərzində formalaşan dövlətçilik prosesinin nəticəsini ifadə edir. Müstəqilliyin bərpası, ərazi bütövlüyünün təmin olunması, 2020-ci il müharibəsi, sonrakı siyasi və diplomatik proseslər, 2023-cü ilin sentyabr hadisələri və nəhayət, dövlət suverenliyinin bərpası bu tarixi yolun ayrı-ayrı mərhələləridir.
Bu yolun hər bir mərhələsində insan taleləri də var. Doğma torpaqlarından didərgin düşən ailələr, illərlə qayıdış gününü gözləyən insanlar, müharibədə həyatını itirən şəhidlər, hərbi xidmət keçən əsgər və zabitlər Azərbaycanın müasir tarixinin ayrılmaz hissəsidir.
Ona görə də 20 Sentyabr yalnız dövlət səviyyəsində müəyyən edilmiş bir əlamətdar tarix deyil. Bu gün həm də keçilmiş yolun yadda saxlanılması və əldə olunmuş nəticələrin gələcək nəsillərə çatdırılması baxımından əhəmiyyət daşıyır.
Eyni zamanda, dövlət suverenliyinin bərpası son məqsəd kimi deyil, yeni inkişaf mərhələsinin başlanğıcı kimi də nəzərdən keçirilə bilər. Qarşıda duran əsas vəzifələrdən biri əldə edilmiş nəticələrin qorunması, dövlət institutlarının davamlı fəaliyyəti, sosial-iqtisadi inkişafın təmin olunması və azad edilmiş ərazilərdə dayanıqlı həyatın qurulmasıdır.
Azərbaycanın müasir tarixində 20 Sentyabrın əhəmiyyəti də məhz burada özünü göstərir. Bu tarix bir tərəfdən keçilmiş mürəkkəb tarixi yolun nəticəsini, digər tərəfdən isə qarşıda duran yeni vəzifələri xatırladır.
20 Sentyabr – Dövlət Suverenliyi Günü Azərbaycanın dövlətçilik tarixində mühüm mərhələni ifadə edən tarixi gündür. Bu tarix müstəqil dövlətçiliyin, ərazi bütövlüyünün və suverenliyin dövlət və cəmiyyət üçün əhəmiyyətini bir daha diqqətə çatdırır.
Tarix yalnız keçmişi xatırlamaq deyil. Tarix həm də gələcək qarşısında məsuliyyəti dərk etməkdir.
Dövlət suverenliyinin bərpası Azərbaycanın müasir tarixində mühüm nəticə, onun qorunması və möhkəmləndirilməsi isə davamlı dövlətçilik vəzifəsidir.
20 Sentyabrın tarixi mahiyyəti də bu fikirdə cəmlənir: keçilmiş yol yadda saxlanılmalı, əldə olunmuş nəticələr qorunmalı və dövlət suverenliyinin yaratdığı imkanlardan ölkənin gələcək inkişafı naminə istifadə edilməlidir.
