Qanlı Yanvara aparan siyasi, tarixi və ideoloji proseslər
20 Yanvar faciəsi Azərbaycan tarixində yalnız faciəvi bir hadisə deyil, həm də milli azadlıq və dövlətçilik uğrunda mübarizənin dönüş nöqtəsi olmuşdur. Sovet İttifaqının son illərində imperiya mərkəzinin milli respublikalara qarşı həyata keçirdiyi zorakı siyasət, 1980-ci illərin sonlarında aparılan “yenidənqurma” və “aşkarlıq” siyasəti ilə müşayiət edilirdi. Lakin bu siyasət formal xarakter daşıyırdı: mərkəzi hakimiyyət, əslində, milli hərəkatların qarşısını almaq üçün repressiv üsullardan vaz keçməmişdi. Azərbaycan xalqının milli hüquqlarının tapdanması və tarixi torpaqlarından zorla çıxarılması bu siyasətin bariz nümunəsi idi.
1987-ci ildən başlayaraq yüz minlərlə azərbaycanlı Ermənistan ərazisindəki tarixi yurdlarından deportasiya edildi. Paralel olaraq Dağlıq Qarabağın Ermənistan SSR-ə birləşdirilməsi tələbləri Moskvanın himayəsi altında irəli sürüldü. Bu prosesdə Sovet rəhbərliyinin passivliyi və açıq şəkildə erməni tərəfinin dəstəklənməsi Azərbaycan xalqının mərkəzi hakimiyyətə olan inamsızlığını daha da dərinləşdirdi.
Azərbaycan xalqı bu ədalətsizliyə qarşı dinc nümayişlər və kütləvi etirazlarla mövqeyini ortaya qoydu. Milli azadlıq hərəkatı getdikcə ümumxalq xarakteri aldı və regionlarda milli birliyi gücləndirdi. Lakin Sovet rəhbərliyi bu hərəkatı dialoq və siyasi vasitələrlə deyil, güc tətbiq etməklə boğmaq qərarına gəldi. 20 Yanvar faciəsinə aparan yol mərhələli, məqsədli və sistemli şəkildə hazırlanmış oldu, və nəticədə xalqın iradəsi qəddarcasına sındırılmağa çalışıldı.
Bu hadisələr həm də Sovet İttifaqının milli siyasətindəki çatışmazlıqları açıq şəkildə ortaya qoydu. Azərbaycan xalqının azadlıq hərəkatı və milli kimliyi mərkəzi hakimiyyət üçün ciddi təhlükə hesab edilirdi və bu, imperiyanın son illərində zorakılığın artması ilə nəticələndi.
20 Yanvar – əvvəlcədən planlaşdırılmış insanlıq əleyhinə hərbi cinayət
1990-cı ilin yanvarında Azərbaycan ərazisinə yeridilən sovet qoşunları yalnız hərbi əməliyyat aparmaq məqsədilə deyil, eyni zamanda dinc əhaliyə qarşı açıq təcavüz həyata keçirmək üçün planlaşdırılmışdı. SSRİ Müdafiə Nazirliyi, Daxili İşlər Nazirliyi və Dövlət Təhlükəsizlik Komitəsinin tabeliyində olan 66 mindən artıq əsgər və zabit Bakıya və respublikanın digər bölgələrinə gətirilmişdi. Qoşunların tərkibində müxtəlif regionlardan səfərbər edilmiş şəxslərin, o cümlədən erməni hərbçilərin də yer alması əməliyyatın əvvəlcədən planlaşdırıldığını göstərirdi.
Yanvarın 19-dan 20-nə keçən gecə fövqəladə vəziyyət elan edilmədən və əhali xəbərdar edilmədən tanklar və zirehli texnika Bakı şəhərinə daxil oldu. Şəhərin müxtəlif istiqamətlərindən irəliləyən hərbi hissələr dinc insanlara qarşı atəş açdı. Küçələrdə, nəqliyyat vasitələrində, yaşayış məntəqələrinin yaxınlığında günahsız insanlar qətlə yetirildi. Yaralılara yardım göstərən tibbi heyət və təcili yardım maşınları belə təhlükəsiz hesab edilmirdi və məqsədli şəkildə hədəf alındı.
Nəticədə 147 nəfər öldürüldü, 744 nəfər yaralandı, 841 nəfər qanunsuz həbs edildi. Yüzlərlə ev, dövlət və şəxsi əmlak, avtomobillər və dövlət müəssisələri məhv edildi. Bu faktlar göstərir ki, 20 Yanvar hadisələri yalnız hərbi əməliyyat deyil, beynəlxalq hüquqa zidd və insanlıq əleyhinə törədilmiş dövlət terroru aktı idi. Hadisələr sovet totalitar rejiminin vətəndaşlara qarşı qəddar strategiyasının bariz nümunəsi kimi tarixdə qaldı.
Heydər Əliyevin tarixi mövqeyi və 20 Yanvar faciəsinə siyasi-hüquqi qiymətin verilməsi
20 Yanvar faciəsinə ilk obyektiv və qəti siyasi-hüquqi qiymət Ümummilli Lider Heydər Əliyev tərəfindən verildi. Hadisədən bir gün sonra – 1990-cı il yanvarın 21-də onun Moskvada Azərbaycanın daimi nümayəndəliyində etdiyi çıxış böyük cəsarət nümunəsi idi. O, sovet rəhbərliyini açıq şəkildə ittiham edərək Bakıya qoşun yeridilməsini qanunsuz, antidemokratik və cinayət xarakterli addım adlandırdı.
Heydər Əliyev faciəni Azərbaycan xalqının milli ləyaqətinə, şərəfinə və hüquqlarına qarşı yönəlmiş təcavüz kimi qiymətləndirdi. Bu çıxış informasiya blokadasına baxmayaraq, dünya ictimaiyyətinə çatdırıldı və xalqın mübarizə ruhunu gücləndirdi. Onun mövqeyi göstərdi ki, Azərbaycan xalqının haqq səsi heç bir zorakılıqla boğula bilməz.
Ümummilli Liderin təşəbbüsü ilə 1990-cı il noyabrın 21-də Naxçıvan Muxtar Respublikasının Ali Məclisində, 1994-cü il martın 29-da isə Azərbaycan Respublikası Milli Məclisində 20 Yanvar faciəsinə rəsmi siyasi-hüquqi qiymət verildi. Bu qərarlar hadisəni totalitar kommunist rejimi tərəfindən Azərbaycan xalqına qarşı törədilmiş hərbi təcavüz və cinayət kimi hüquqi baxımdan təsbit etdi. Bu siyasi-hüquqi addımlar həm də gələcəkdə milli azadlıq hərəkatının legitimliyini təmin etdi.
20 Yanvar – milli azadlıq hərəkatından müstəqil və qalib dövlətə gedən yol
20 Yanvar faciəsi Azərbaycan xalqının azadlıq iradəsini qıra bilmədi, əksinə, milli azadlıq hərəkatını daha da gücləndirdi. Həmin gün şəhid olanlar müstəqil Azərbaycanın ilk şəhidləri kimi tarixə düşdülər. Xalq faciədən sonra yalnız müstəqil və suveren dövlət qurmaqda gələcəyini gördü və milli birlik daha da möhkəmləndi.
Bu gün Azərbaycan dövləti 20 Yanvar şəhidlərinin xatirəsini yüksək ehtiramla yad edir. Şəhidlər Xiyabanı, “Əbədi məşəl” memorial kompleksi, “20 Yanvar şəhidi” fəxri adının təsis edilməsi və şəhid ailələrinə göstərilən sosial dəstək dövlətin yaddaş və ehtiram siyasətinin tərkib hissəsidir. Hər il yanvarın 20-də bütün ölkə üzrə şəhidlərin xatirəsi bir dəqiqəlik sükutla yad olunur.
2020-ci ildə 44 günlük Vətən müharibəsində qazanılan tarixi Zəfər və 2023-cü ildə Azərbaycanın suverenliyinin tam bərpa olunması göstərdi ki, 20 Yanvar şəhidlərinin qanı yerdə qalmamışdır. Bu gün Azərbaycanın üçrəngli Bayrağı bütün ərazilərdə dalğalanır, azadlıq uğrunda canından keçən Vətən övladlarının fədakarlığı nəticəsini verdi. 20 Yanvar hadisələri milli kimliyin formalaşması, dövlətçilik ideallarının möhkəmlənməsi və Azərbaycan xalqının azadlıq iradəsinin əbədiləşməsi baxımından tarixi əhəmiyyətini qoruyur.
20 Yanvar faciəsi Azərbaycan xalqı üçün həm kədər, həm də qəhrəmanlıq səhifəsidir. Bu hadisə göstərdi ki, xalqın azadlıq iradəsi, milli ləyaqəti və hüquqları heç bir repressiv güc tərəfindən əzilə bilməz. Həmin gün şəhid olanlar milli azadlıq hərəkatının qəhrəmanları kimi yadda qaldılar və gələcək nəsillər üçün azadlıq, vətənpərvərlik və milli birlik nümunəsi oldular.
20 Yanvar həm də Azərbaycanın müstəqilliyə gedən yolunun ilkin mərhələsi, dövlətçilik ideallarının möhkəmləndiyi və milli birliyin formalaşdığı tarixi hadisədir. 2020-ci ildə qazanılan Zəfər və 2023-cü ildə bərpa olunan suverenlik sübut edir ki, 20 Yanvar şəhidlərinin qanı yerdə qalmamışdır. Azərbaycanın üçrəngli Bayrağı bütün ərazilərdə dalğalanır və azadlıq uğrunda canından keçən Vətən övladlarının fədakarlığı xalqın qəlbində əbədi yaşayır.
