WUF13-ün qlobal əhəmiyyəti və Bakının beynəlxalq mövqeyi
Bakıda 2026-cı il mayın 18-də keçirilən Ümumdünya Şəhərsalma Forumunun 13-cü Sessiyası (WUF13) şəhərlərin inkişafı, urbanizasiya prosesləri və dayanıqlı yaşayış mühitinin formalaşdırılması üzrə dünyanın aparıcı beynəlxalq platformalarından biri kimi qeyd olunur. Forumun açılış mərasimində Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev və birinci xanım Mehriban Əliyeva iştirak etdilər. Tədbirin təşkilatçılarından biri olan UN-Habitat bu forumu qlobal şəhərsalma sahəsində əsas dialoq platforması kimi qeyd etdi.
Forumda 182 ölkədən 45 mindən çox iştirakçının qeydiyyatdan keçməsi tədbirin miqyasını və beynəlxalq əhəmiyyətini nümayiş etdirdi. Bu göstərici WUF tarixində ən yüksək iştirak səviyyələrindən biri kimi qiymətləndirilir. Bakı bu tədbirlə yalnız regionun deyil, həm də qlobal şəhərsalma mərkəzlərindən birinə çevrildiyini sübut etdi.
WUF13-ün əsas məqsədi şəhərlərin sürətli urbanizasiya qarşısında üzləşdiyi problemlərin müzakirəsi, dayanıqlı inkişaf modellərinin paylaşılması və gələcək şəhərlərin daha yaşanabilir olması üçün innovativ yanaşmaların təqdim olunması idi. Forum çərçivəsində dövlət başçıları, şəhər planlaşdırıcıları, memarlar, ekoloqlar və beynəlxalq ekspertlər arasında geniş fikir mübadiləsi aparıldı.
Azərbaycanın bu forumu qəbul etməsi həm də ölkənin beynəlxalq əməkdaşlıq siyasətinin davamı kimi qiymətləndirilir. COP29 kimi böyük qlobal tədbirdən sonra WUF13-ün Bakıda keçirilməsi ölkənin beynəlxalq tədbirlərin təşkilində artan təcrübəsini və etibarlı tərəfdaş imicini daha da gücləndirdi. Bakı artıq yalnız coğrafi mövqe deyil, həm də qlobal dialoq platforması kimi çıxış edən şəhərə çevrilməkdədir.
Azərbaycanın şəhərsalma fəlsəfəsi: tarixi irs və müasirlik sintezi
Prezident İlham Əliyevin WUF13-dəki çıxışı Azərbaycanın şəhərsalma strategiyasının əsas fəlsəfəsini açıq şəkildə ortaya qoydu: tarixi irsin qorunması ilə müasir inkişafın paralel şəkildə həyata keçirilməsi. Azərbaycan Avropa ilə Asiyanın kəsişməsində yerləşdiyi üçün onun şəhər mədəniyyəti də müxtəlif sivilizasiyaların təsirini özündə birləşdirir.
Bakı şəhəri bu sintezin ən parlaq nümunəsidir. İçərişəhərin qədim qala divarları, Qız qalası və Şirvanşahlar sarayı kimi tarixi abidələr müasir göydələnlər, geniş prospektlər və yeni şəhərsalma layihələri ilə yanaşı mövcuddur. Bu kontrast əslində ziddiyyət deyil, əksinə harmoniyanın göstəricisidir.
Prezident çıxışında Azərbaycanın digər regionlarının da zəngin memarlıq irsinə toxundu. Şamaxıda yerləşən qədim məscid, Naxçıvandakı Möminə xatun türbəsi, Gəncənin tarixi strukturu, Şəki Xan Sarayı və Kiş kəndindəki qədim kilsə ölkənin memarlıq xəzinəsinin yalnız bir hissəsidir. Lahıc kimi qədim yaşayış məntəqələrində isə min illər əvvəl formalaşmış su və kanalizasiya sistemlərinin bu günə qədər işlək qalması Azərbaycan şəhərsalma ənənələrinin nə qədər inkişaf etmiş olduğunu göstərir.
Bu irs yalnız keçmişin yaddaşı deyil, həm də gələcək şəhərsalma planlarının əsas istinad nöqtəsidir. Azərbaycanda şəhərsalma siyasəti tarixi abidələrin qorunması, onların bərpası və eyni zamanda müasir infrastrukturla inteqrasiyası üzərində qurulub. Bakı Bulvarının genişləndirilməsi, yeni parkların salınması, köhnə sənaye zonalarının transformasiyası və ictimai məkanların yaradılması bu yanaşmanın praktiki nəticələridir.
Ölkədə elan edilən “Şəhərsalma və Memarlıq İli” də bu strategiyanın davamı kimi qiymətləndirilir. Bu təşəbbüs şəhər planlaşdırmasının təkcə texniki deyil, həm də mədəni və sosial məsələ olduğunu ön plana çıxarır. Şəhərlər yalnız binalardan ibarət deyil, həm də insanların həyat tərzini, mədəniyyətini və gələcəyə baxışını formalaşdıran canlı orqanizmlərdir.
Qarabağın yenidən qurulması və dayanıqlı şəhər inkişafının yeni mərhələsi
WUF13 çərçivəsində ən çox diqqət çəkən mövzulardan biri Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda həyata keçirilən bərpa və yenidənqurma işləri oldu. Prezident İlham Əliyev çıxışında bu prosesin miqyasını “Böyük Qayıdış” proqramı çərçivəsində geniş şəkildə izah etdi.
30 ilə yaxın işğal dövründə tamamilə dağıdılmış şəhər və kəndlər indi müasir şəhərsalma prinsipləri əsasında sıfırdan inşa edilir. Ağdam şəhərinin beynəlxalq müşahidəçilər tərəfindən “Qafqazın Xirosiması” adlandırılması regionda baş vermiş dağıntının miqyasını göstərir. Lakin bu gün həmin ərazilər tamamilə yeni urban mühitə çevrilməkdədir.
Son beş il ərzində Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda geniş infrastruktur layihələri həyata keçirilib: 70 kilometrdən çox tunel, yüzlərlə körpü, elektrik stansiyaları, su anbarları, yeni yol şəbəkələri, üç beynəlxalq hava limanı, məktəblər, xəstəxanalar və yaşayış kompleksləri inşa olunub. Bu, təkcə bərpa deyil, eyni zamanda gələcəyə yönəlmiş strateji şəhərsalma modelidir.
Hazırda 85 mindən çox insan artıq azad edilmiş ərazilərdə yaşayır və çalışır. Dövlətin əsas məqsədi bu bölgələrdə dayanıqlı iqtisadi mühitin yaradılması, sənaye zonalarının inkişaf etdirilməsi və əhalinin təhlükəsiz və rahat yaşayışının təmin edilməsidir.
Bakı şəhərində həyata keçirilən ekoloji və urban transformasiya da bu ümumi strategiyanın bir hissəsidir. Keçmişdə ağır sənaye və neft tullantıları ilə çirklənmiş ərazilər bu gün müasir yaşayış komplekslərinə və istirahət zonalarına çevrilib. “Qara şəhər” ərazisinin “Ağ şəhər” layihəsi ilə yenidən qurulması bu transformasiyanın ən uğurlu nümunələrindən biridir.
Eyni zamanda son illərdə Bakıda 100-dən çox park və ictimai məkanın yaradılması, ictimai nəqliyyat sisteminin modernləşdirilməsi, elektrik avtobuslarının istifadəyə verilməsi və mikromobillik layihələrinin tətbiqi şəhərin daha yaşıl və yaşanabilir olmasına xidmət edir.
Bu yanaşma göstərir ki, Azərbaycan şəhərsalmanı yalnız tikinti prosesi kimi deyil, sosial rifah, ekoloji tarazlıq və mədəni inkişafın vəhdəti kimi dəyərləndirir. WUF13 isə bu təcrübənin beynəlxalq müstəviyə çıxarılması üçün mühüm platforma rolunu oynadı.
