“Böyük Qayıdışımız Cəbrayıldan başlamışdır və İkinci Qarabağ müharibəsindəki birinci ciddi uğurumuz da məhz Cəbrayıl şəhəri ilə, Cəbrayıl rayonu ilə bağlıdır. Bu, ölkəmizin tarixində əbədi qalacaq bir hadisədir.”
— Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev
4 oktyabr 2021-ci il, Cəbrayıl şəhəri
Cəbrayılın son illərdə keçdiyi yol Azərbaycanın müasir tarixində xüsusi yer tutur. 1993-cü ildə işğal olunan rayon uzun illər öz sakinlərindən ayrı qaldı. 2020-ci ilin payızında isə hər şey dəyişdi. Cəbrayıl şəhərinin azad edilməsi ilə illərlə həsrətlə gözlənilən qayıdışın qarşısında yeni bir yol açıldı.
Bu yol əvvəlcə Zəfərdən, sonra isə böyük bir quruculuq prosesindən keçdi. Dağıdılmış şəhər və kəndlərin yenidən salınması, yolların və enerji xətlərinin çəkilməsi, məktəblərin, xəstəxanaların, yaşayış məhəllələrinin inşası ilə Cəbrayıl tədricən yeni görkəm almağa başladı. Ən mühüm məqam isə insanların öz doğma torpaqlarına qayıtması oldu.
Prezident İlham Əliyevin Cəbrayıla səfərlərinin xronologiyası da əslində bu dəyişimin tarixidir: əvvəlcə azad edilmiş torpaqda dalğalanan bayraq, sonra təməli qoyulan obyektlər, ardınca yeni şəhər və kəndlər, nəhayət, öz evlərinə qayıdan insanlar.
Cəbrayılın Zəfər səhifəsi
1993-cü il avqustun 23-də Cəbrayıl rayonunun işğalı onun tarixində ən ağır səhifələrdən birini açdı. Rayonun əhalisi doğma yurdlarından didərgin düşdü, yaşayış məntəqələri və sosial infrastruktur dağıdıldı, tarixi-mədəni irsə ciddi ziyan vuruldu.
Cəbrayıl sakinlərinin doğma torpağa qayıtmaq arzusu isə heç vaxt sönmədi.
2016-cı ilin Aprel döyüşlərindən sonra Cocuq Mərcanlı kəndinin bərpası və sakinlərinin doğma yurda qayıtması bu arzunun reallaşmasının ilk mühüm nümunələrindən oldu. Sonrakı illərdə Cocuq Mərcanlıya qayıdış Böyük Qayıdışın başlanğıcı kimi dəyərləndirildi.
Əsas dönüş isə 2020-ci ilin sentyabrında baş verdi.
Sentyabrın 27-də başlayan Vətən müharibəsinin ilk günlərindən Cəbrayıl istiqamətində mühüm hərbi əməliyyatlar həyata keçirildi. Oktyabrın 4-də Cəbrayıl şəhərinin azad edilməsi ilə rayonun tarixində yeni səhifə açıldı.
Bu tarix təkcə bir şəhərin azad edilməsi deyildi. Cəbrayılın ardınca rayonun kəndlərinin və digər yaşayış məntəqələrinin azadlığına doğru yol açıldı. Azərbaycan Ordusunun əldə etdiyi bu Zəfər sonrakı hərbi uğurların da mühüm mərhələlərindən birinə çevrildi.
Azadlıqdan sonra qarşıda duran böyük iş
Cəbrayıl azad ediləndə qarşıda yalnız Zəfəri qeyd etmək yox, dağıdılmış bir yurdu yenidən qurmaq kimi böyük və məsuliyyətli vəzifə dayanırdı.
2020-ci il noyabrın 16-da Prezident İlham Əliyevin Cəbrayıla səfəri bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyırdı. Xudafərin körpülərində və Cəbrayıl şəhərində Azərbaycan Dövlət Bayrağının ucaldılması Zəfərin rəmzi mənzərələrindən birinə çevrildi.
Lakin həmin səfər zamanı Cəbrayılın görüntüləri başqa bir reallığı da ortaya qoyurdu. Şəhər ağır dağıntılara məruz qalmışdı. Qarşıda böyük quruculuq işi vardı.
Bu işə çox keçmədən başlanıldı.
2021-ci ildə Cəbrayılın gələcək inkişafı ilə bağlı layihələr artıq konkret şəkil almağa başladı. Soltanlı kəndində kənd təsərrüfatı sahəsində görülən işlərlə tanışlıq keçirildi, rayonun girişində “Cəbrayıla xoş gəlmişsiniz!” lövhəsi quraşdırıldı, Dövlət Sərhəd Xidmətinin hərbi hissəsi istifadəyə verildi.
Həmin ilin oktyabrında isə Cəbrayılın gələcək simasını müəyyənləşdirəcək mühüm layihələrin təməli qoyuldu. “Araz Vadisi İqtisadi Zonası” Sənaye Parkı, Cəbrayıl yarımstansiyası, Rayon Mərkəzi Xəstəxanası, akademik Mehdi Mehdizadə adına tam orta məktəb, ilk çoxmənzilli yaşayış məhəlləsi və digər obyektlər üzrə işlərə start verildi. Şəhərin və Memorial Kompleksin bərpası da həmin dövrdə gündəmə gəldi.
Cəbrayıl artıq təkcə azad edilmiş ərazi deyildi. Onun gələcək şəhər siması, iqtisadi həyatı və yaşayış mühiti formalaşdırılırdı.
Yeni Cəbrayılın təməli
Sonrakı illərdə quruculuq işləri daha da genişləndi.
2022-ci ildə nəqliyyat, enerji və digər infrastruktur layihələri ön plana çıxdı. Cəbrayılın ölkənin digər bölgələri ilə əlaqələrinin gücləndirilməsi, yeni yolların və enerji obyektlərinin yaradılması rayonun gələcək inkişafı üçün mühüm əhəmiyyət daşıyırdı.
2023-cü ildə şəhər və kəndlərin yenidən qurulması istiqamətində işlər daha geniş vüsət aldı. Xudafərin qəsəbəsinin, Şükürbəyli və Horovlu kəndlərinin təməli qoyuldu. Cəbrayıl şəhərində inzibati bina və yaşayış kompleksi üzrə işlər davam etdirildi. Enerji və sənaye layihələri də paralel şəkildə həyata keçirilirdi.
Bütün bunların arxasında bir məqsəd dayanırdı: insanın qayıdacağı bir Cəbrayıl yaratmaq.
Çünki evsiz, məktəbsiz, yolsuz, xəstəxanasız və iş imkanları olmayan bir yaşayış məntəqəsinə qayıdış uzunmüddətli ola bilməz. Ona görə də Cəbrayılın bərpası kompleks şəkildə aparılırdı.
Şəhərdən kəndlərə
Cəbrayılın dirçəlişi şəhərlə məhdudlaşmadı.
2024-cü ildə Böyük Mərcanlı, Karxulu, Sarıcallı və Maşanlı kəndlərinin təməllərinin qoyulması rayonun kənd yaşayış məntəqələrinin də yeni layihələr əsasında bərpa olunduğunu göstərdi.
Həmin dövrdə şəhərin özündə də mühüm işlər görülürdü. Akademik Mehdi Mehdizadə adına tam orta məktəbin yeni binası istifadəyə verildi, yaşayış kompleksinin açılışı keçirildi. Horovlu kəndində fərdi evlərin və sosial obyektlərin tikintisi ilə bağlı işlər davam etdirildi.
Cəbrayılın iqtisadi gələcəyi də quruculuq prosesinin mühüm hissəsinə çevrildi. “Araz Vadisi İqtisadi Zonası” Sənaye Parkında yeni müəssisələrin yaradılması, enerji layihələrinin həyata keçirilməsi və kənd təsərrüfatı sahəsində görülən işlər rayonun yalnız yaşayış məkanı kimi deyil, həm də iqtisadi fəaliyyət üçün əlverişli ərazi kimi formalaşdırılmasına hesablanmışdı.
Quruculuğun ən mənalı nəticəsi – qayıdış
Cəbrayılın bərpasında ən təsirli məqam tikilən binalardan çox, illərlə doğma yurd həsrəti çəkmiş insanların öz evlərinə qayıtmasıdır.
Çünki bütün bu quruculuğun əsas məqsədi nəhayət insanı öz yurduna qaytarmaqdır.
2024-cü ilin sentyabrından Cəbrayıla keçmiş məcburi köçkünlərin qayıdışına başlanıldı. Bununla illər ərzində aparılan tikinti və quruculuq işləri yeni mərhələyə keçdi. Artıq söhbət yalnız tikilən evlərdən getmirdi. Həmin evlərdə həyat başlayırdı.
2025-ci il oktyabrın 28-də Horovlu kəndinin birinci mərhələsinin açılışı və sakinlərə mənzillərinin açarlarının təqdim edilməsi bu baxımdan xüsusi məna daşıyırdı.
Uzun illərdən sonra doğma kəndə qayıdan insanların yaşadığı hissi yalnız “məskunlaşma” sözü ilə ifadə etmək çətindir. Bu, bir ailənin evinə, bir insanın yurduna, bütövlükdə bir rayonun öz həyatına qayıtmasıdır.
Həmin səfər zamanı Cəbrayıl şəhər məscidinin, ikinci və üçüncü yaşayış komplekslərinin təməli qoyuldu, “Şəfəq” Günəş Elektrik Stansiyasına gedən avtomobil yolu istifadəyə verildi, Şahvəlli kəndində yeni enerji layihələrinin təməli qoyuldu.
Deməli, qayıdış davam etdikcə quruculuq da davam edir.
2026-cı il: həyatın səsi qayıdır
2026-cı il mayın 9-da Şükürbəyli kəndinin açılışı Cəbrayılın yeni tarixində növbəti mühüm hadisə oldu.
Kənddə yeni evlər, məktəb və digər sosial obyektlər sakinlərin istifadəsinə verildi. Doğma kəndlərinə qayıdan insanlarla görüş keçirildi.
Bu mənzərə Cəbrayılın son altı ildə keçdiyi yolu aydın göstərirdi.
2020-ci ildə dağıntıları ilə qarşılaşdığımız torpaqlarda artıq ailələr yaşayır, uşaqlar məktəbə gedir, kəndlərdə gündəlik həyat bərpa olunur.
Həmin səfər zamanı Cəbrayıl Rayon Mərkəzi Xəstəxanasının tikintisi ilə tanışlıq keçirildi, Soltanlı kəndində 330 kV-luq “Şəfəq” yarımstansiyası istifadəyə verildi.
Bütün bunlar bir-birindən ayrı layihələr kimi görünsə də, əslində eyni məqsədə xidmət edir: Cəbrayılda həyatın davamlı və hərtərəfli şəkildə bərpasına.
Xudafərindən Böyük Qayıdışa
Cəbrayılın tarixində Xudafərin körpülərinin ayrıca yeri var.
Bu qədim körpülər əsrlər boyu Azərbaycan tarixinin şahidi olub. 2020-ci ildə Xudafərin üzərində Azərbaycan Dövlət Bayrağının dalğalanması isə Cəbrayılın Zəfər tarixinin ən yaddaqalan görüntülərindən birinə çevrildi.
Bu gün həmin tarixi məkanların ətrafında yeni həyat qurulur. Bir tərəfdə qədim irs, digər tərəfdə müasir yaşayış məhəllələri, məktəblər, yollar, enerji və sənaye obyektləri.
Cəbrayılın yeni siması da məhz bu iki xəttin – tarixi yaddaşın və müasir inkişafın qovuşduğu yerdə formalaşır.
4 Oktyabr – Zəfərdən başlayan yeni tarix
4 oktyabrın Cəbrayıl Şəhəri Günü kimi müəyyən edilməsi bu tarixi günün yaddaşımızdakı yerini daha da möhkəmləndirir.
1993-cü ildə işğal olunan Cəbrayıl 2020-ci ildə azad edildi. Sonrakı illərdə isə şəhər və kəndlər yenidən quruldu, infrastruktur yaradıldı və sakinlərin qayıdışı başladı.
Bu baxımdan 4 Oktyabr yalnız keçmişdə baş vermiş bir hadisəni xatırladan tarix deyil. Bu gün Cəbrayılın gələcəyi ilə də bağlıdır.
Çünki 4 Oktyabr Zəfərin əldə edildiyi gün olmaqla yanaşı, Cəbrayılın yenidən qurulmasının və doğma sakinlərini qarşılamasının başlanğıc nöqtəsidir.
Zəfərdən Böyük Qayıdışa
Prezident İlham Əliyevin Cəbrayıl rayonuna səfərlərinə nəzər saldıqda, ayrı-ayrı tarixlərdən daha böyük bir mənzərə görünür.
2020-ci ildə bayraq ucaldıldı.
2021-ci ildə quruculuğun təməlləri qoyuldu.
2022-ci ildə nəqliyyat, enerji və digər infrastruktur layihələri genişləndi.
2023-cü ildə şəhərin və kəndlərin yeni siması formalaşmağa başladı.
2024-cü ildə yaşayış məhəllələri və kəndlər üzrə işlər genişləndi, qayıdış başladı.
2025-ci ildə kənd sakinlərinin öz evlərinə qayıdışının yeni mərhələsi yaşandı.
2026-cı ildə isə artıq Cəbrayılda həyatın özünün bərpa olunduğu mənzərə daha aydın görünür.
Bu ardıcıllıq bir rayonun yenidən qurulmasının tarixindən daha böyük məna daşıyır.
Bu, insanın öz torpağına qayıtmasının tarixidir.
Bu, dağıdılmış bir şəhərin yenidən ayağa qalxmasının tarixidir.
Bu, kəndlərin yenidən həyatla dolmasının tarixidir.
Və ən əsası, bu, Zəfərin quruculuqla davam etdiyi bir yolun tarixidir.
Cəbrayılın bərpasının ən böyük nəticəsi yeni binaların ucalması deyil. Ən böyük nəticə illərlə doğma yurda həsrət qalan insanların bu gün həmin torpaqlarda yenidən həyat qurmasıdır.
Bir vaxtlar Cəbrayılın küçələrində yalnız dağıntıların izləri görünürdü. Bu gün həmin küçələrdə yeni evlər, məktəblər, sosial obyektlər və həyat var.
Dünən bu torpaqlarda Dövlət Bayrağı ucaldıldı. Bu gün isə həmin bayrağın altında yeni həyat qurulur.
Cəbrayılın Zəfərlə başlayan yolu indi Böyük Qayıdış, quruculuq və inkişaf yolu kimi davam edir.
