Azərbaycanın müstəqillik tarixinin ilk illəri dövlətçilik baxımından mühüm sınaqlar dövrü olmuşdur. Müstəqilliyin əldə edilməsindən sonra ölkənin qarşısında yeni dövlət institutlarının formalaşdırılması ilə yanaşı, siyasi sabitliyin təmin edilməsi, ərazi bütövlüyünün qorunması və iqtisadi inkişaf üçün əlverişli şəraitin yaradılması kimi mühüm vəzifələr dayanırdı.
Belə bir şəraitdə 1993-cü ilin oktyabrında keçirilən prezident seçkiləri ölkənin siyasi həyatında mühüm mərhələ təşkil etdi. 3 oktyabr 1993-cü ildə Heydər Əliyevin Azərbaycan Respublikasının Prezidenti seçilməsi dövlət idarəçiliyinin və müstəqil dövlət quruculuğunun sonrakı istiqamətinin müəyyənləşməsində mühüm rol oynadı. Bu hadisədən əvvəl 15 iyun 1993-cü ildə Heydər Əliyev Azərbaycan Ali Sovetinin sədri seçilmiş, 23 iyunda isə Milli Məclis prezident səlahiyyətlərini ona həvalə etmişdi.
Bu tarixə ötən illərin prizmasından baxdıqda onun əhəmiyyəti daha geniş çərçivədə görünür. 3 oktyabr 1993-cü il siyasi sabitliyin bərpası, dövlət institutlarının möhkəmləndirilməsi, hüquqi və iqtisadi islahatların həyata keçirilməsi ilə səciyyələnən yeni mərhələnin siyasi əsaslarından biri kimi qiymətləndirilir.
3 oktyabr 1993-cü il – dövlətçilik yolunda mühüm siyasi mərhələ
1993-cü ilin əvvəlində Azərbaycanda siyasi və iqtisadi vəziyyət olduqca mürəkkəb idi. Ölkə həm hərbi-siyasi gərginlik, həm də iqtisadi çətinliklərlə üz-üzə qalmışdı. Daxili siyasi qarşıdurmalar dövlət idarəçiliyinin sabitliyinə ciddi təsir göstərir, müstəqilliyin möhkəmləndirilməsi üçün zəruri olan institusional əsasların formalaşdırılmasını çətinləşdirirdi. Azərbaycan Prezidentinin rəsmi tarix bölməsində də müstəqilliyin ilk illərinin daxili siyasi mübarizə, iqtisadi tənəzzül və Ermənistanın təcavüzü fonunda ağır keçdiyi qeyd olunur.
Məhz belə bir şəraitdə Heydər Əliyevin 1993-cü ilin iyununda siyasi rəhbərliyə qayıdışı ölkənin siyasi həyatında mühüm dəyişikliklərin başlanmasına səbəb oldu. 15 iyun 1993-cü ildə onun Ali Sovetin sədri seçilməsi, 23 iyunda prezident səlahiyyətlərinin ona həvalə olunması və nəhayət, 3 oktyabrda ümumxalq səsverməsi ilə Prezident seçilməsi həmin ilin siyasi proseslərinin əsas mərhələlərini təşkil etdi.
3 oktyabr seçkiləri bununla da yalnız prezident seçkisindən ibarət siyasi hadisə kimi deyil, dövlət idarəçiliyində yeni mərhələnin formalaşması baxımından əhəmiyyətli tarix kimi yadda qaldı. Sonrakı dövrdə dövlət hakimiyyətinin möhkəmləndirilməsi, siyasi sabitliyin təmin olunması və idarəetmə institutlarının inkişaf etdirilməsi istiqamətində addımlar atıldı.
Dövlətçiliyin möhkəmləndirilməsi və sabitliyin təmin olunması
1993-cü ildən sonrakı mərhələdə əsas diqqət ölkədə siyasi sabitliyin möhkəmləndirilməsinə, dövlət idarəçiliyinin bərpasına və dövlət institutlarının fəaliyyətinin gücləndirilməsinə yönəldildi. Qarşıdurmaların aradan qaldırılması, ictimai-siyasi sabitliyin təmin edilməsi və dövlət hakimiyyətinin bütün ölkə ərazisində möhkəmləndirilməsi istiqamətində həyata keçirilən tədbirlər müstəqil dövlətçiliyin daha dayanıqlı əsaslar üzərində inkişaf etdirilməsi üçün mühüm şərait yaratdı.
Bu prosesin mühüm nəticələrindən biri dövlətçilik institutlarının hüquqi əsaslarının daha da möhkəmləndirilməsi oldu. 12 noyabr 1995-ci ildə ümumxalq səsverməsi ilə Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyası qəbul edildi və 27 noyabrda qüvvəyə mindi. Yeni Konstitusiya müstəqil Azərbaycanın dövlət quruluşunun, hakimiyyət bölgüsünün, vətəndaşların əsas hüquq və azadlıqlarının hüquqi çərçivəsini müəyyənləşdirən fundamental sənəd kimi dövlət quruculuğunda yeni mərhələnin əsasını qoydu.
Konstitusiyanın qəbulundan sonra hüquq və idarəetmə sahəsində islahatların genişləndirilməsi, dövlət institutlarının fəaliyyətinin təkmilləşdirilməsi və müasir idarəçilik prinsiplərinin tətbiqi istiqamətində ardıcıl addımlar atıldı.
Beləliklə, 1993-cü ildən başlayan siyasi proseslər yalnız həmin dövrün böhranlarının aradan qaldırılması ilə məhdudlaşmadı. Qarşıdakı illərdə müstəqil Azərbaycanın dövlətçilik modelinin formalaşması və möhkəmləndirilməsi üçün hüquqi və institusional baza yaradıldı.
Müstəqil Azərbaycanın inkişaf strategiyasının təməli
Siyasi sabitliyin təmin olunması iqtisadi inkişaf üçün də yeni imkanlar yaratdı. Müstəqilliyin ilk illərində ağır vəziyyətdə olan iqtisadiyyatın bərpası, xarici investisiyaların ölkəyə cəlb edilməsi və Azərbaycanın beynəlxalq iqtisadi əlaqələrinin genişləndirilməsi əsas istiqamətlərdən birinə çevrildi.
Bu baxımdan 20 sentyabr 1994-cü ildə imzalanan “Əsrin müqaviləsi” xüsusi əhəmiyyət daşıyırdı. Azərbaycan Prezidentinin rəsmi məlumatına görə, saziş “Azəri”, “Çıraq” və “Günəşli” yataqlarının birgə işlənməsi və hasilatın pay bölgüsü prinsipi əsasında xarici şirkətlərlə əməkdaşlığı nəzərdə tuturdu. Müqavilə Azərbaycanın enerji strategiyasının əsas mərhələlərindən birinə çevrildi və ölkəyə xarici investisiyaların cəlb olunmasına imkan yaratdı.
“Əsrin müqaviləsi”nin əhəmiyyəti yalnız neft hasilatı ilə məhdudlaşmırdı. Bu saziş Azərbaycanın dünya iqtisadiyyatına daha fəal inteqrasiyası, beynəlxalq enerji əməkdaşlığının genişlənməsi və ölkənin tranzit imkanlarının inkişafı baxımından da mühüm nəticələr yaratdı.
Sonrakı illərdə Bakı–Tbilisi–Ceyhan əsas ixrac neft kəməri və Bakı–Tbilisi–Ərzurum qaz kəməri kimi layihələrin reallaşdırılması Azərbaycanın enerji xəritəsindəki mövqeyini daha da gücləndirdi. Bununla yanaşı, ölkənin xarici iqtisadi əlaqələri genişləndi, beynəlxalq təşkilatlar və dövlətlərlə əməkdaşlıq istiqamətləri artdı.
Beləliklə, 1993-cü ildə siyasi sabitliyin təmin edilməsi ilə başlayan proses sonrakı illərdə iqtisadi strategiyanın formalaşması və Azərbaycanın beynəlxalq mövqelərinin möhkəmləndirilməsi ilə davam etdi. Rəsmi mənbələr də 1993–2003-cü illəri dövlət quruculuğu, sabitlik və inkişaf baxımından mühüm mərhələ kimi təqdim edir.
Milli dövlətçilikdən güclü Azərbaycana
Müstəqil dövlət quruculuğu yalnız siyasi və iqtisadi institutların yaradılması ilə tamamlanmır. Dövlətin uzunmüddətli inkişafı üçün milli həmrəyliyin, dövlətçilik düşüncəsinin və milli-mənəvi dəyərlərin qorunması da mühüm əhəmiyyət daşıyır.
1990-cı illərin ikinci yarısından etibarən azərbaycançılıq məfkurəsi dövlətçilik düşüncəsinin mühüm tərkib hissələrindən birinə çevrildi. Milli-mənəvi dəyərlərin qorunması, milli həmrəyliyin möhkəmləndirilməsi və cəmiyyətin vahid dövlətçilik ideyası ətrafında birləşdirilməsi istiqamətində həyata keçirilən tədbirlər bu mərhələnin mühüm xüsusiyyətlərindən biri oldu.
Bu baxımdan 1993-cü il hadisələrinin əhəmiyyəti yalnız həmin ilin siyasi prosesləri ilə ölçülmür. Həmin dövrdə qəbul edilən qərarlar və sonrakı illərdə həyata keçirilən dövlət quruculuğu siyasəti Azərbaycanın müstəqilliyinin institusional əsaslarının möhkəmləndirilməsi prosesinin tərkib hissəsinə çevrildi.
Ötən dövr göstərdi ki, dövlətçilik tarixində müəyyən siyasi hadisələrin əhəmiyyəti yalnız baş verdiyi günlə deyil, onların sonrakı inkişaf proseslərinə təsiri ilə də müəyyən olunur. 3 oktyabr 1993-cü il də Azərbaycan Respublikasının müstəqillik tarixində məhz belə mərhələlərdən biri kimi öz yerini tutmuşdur.
Tarixdən gələcəyə uzanan dövlətçilik xətti
3 oktyabr 1993-cü il Azərbaycan üçün mürəkkəb siyasi və iqtisadi şəraitdə keçirilmiş prezident seçkilərinin tarixi ilə bağlıdır. Bu tarixdən əvvəl və sonra baş verən proseslərə bütöv şəkildə nəzər saldıqda 1993-cü ilin Azərbaycanın müasir dövlətçilik tarixində mühüm dönüş mərhələlərindən biri olduğu görünür.
15 iyun, 23 iyun və 3 oktyabr 1993-cü il tarixləri həmin ilin siyasi proseslərinin əsas mərhələlərini təşkil etdi. Sonrakı dövrdə siyasi sabitliyin möhkəmləndirilməsi, 1995-ci ildə Konstitusiyanın qəbul edilməsi, iqtisadi islahatların aparılması və yeni enerji strategiyasının formalaşdırılması müstəqil Azərbaycanın dövlət quruculuğu prosesinin mühüm istiqamətlərinə çevrildi.
Bu baxımdan 3 oktyabr 1993-cü il Azərbaycan tarixinin yalnız bir seçki tarixi deyil, müstəqil dövlətçiliyin möhkəmləndirilməsi yolunda mühüm siyasi mərhələlərdən biri kimi nəzərdən keçirilə bilər. Həmin dövrün hadisələri bu gün Azərbaycanın müasir tarixinin mühüm səhifələrindən biri olaraq öyrənilir və dövlətçilik tariximizin formalaşma prosesinin anlaşılması baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
