Hər il 31 mart Azərbaycanda dövlət səviyyəsində Azərbaycanlıların Soyqırımı Günü kimi qeyd olunur. Bu gün xalqımıza qarşı törədilmiş faciələrin qurbanlarının xatirəsi ehtiramla yad edilir, həmçinin dünya ictimaiyyətinin diqqəti azərbaycanlılara qarşı həyata keçirilmiş cinayətlərə cəlb olunur. 31 mart hadisələri Azərbaycan tarixinin ən faciəli səhifələrindən biridir və xalqımızın yaddaşında dərin iz buraxmışdır.
Azərbaycan xalqına qarşı soyqırımı və etnik təmizləmə siyasəti uzun illər ərzində davam etmişdir. XIX əsrin əvvəllərindən etibarən Cənubi Qafqazda demoqrafik vəziyyətin dəyişdirilməsi, tarixi Azərbaycan torpaqlarına ermənilərin kütləvi şəkildə köçürülməsi və “Böyük Ermənistan” ideyasının həyata keçirilməsi istiqamətində aparılan siyasət regionda gərginliyin artmasına səbəb olmuşdur. Bu siyasətin ən qanlı təzahürlərindən biri 1918-ci ilin mart-aprel aylarında baş vermiş hadisələr olmuşdur.
1918-ci ilin mart-aprel qırğınları: Bakı, Şamaxı və Qubada törədilən faciələr
1918-ci ilin 30 mart – 3 aprel tarixlərində Bakı şəhərində və Bakı quberniyasının müxtəlif bölgələrində, o cümlədən Qarabağ, Şamaxı, Quba, Naxçıvan, Zəngəzur, Lənkəran, Salyan və digər ərazilərdə dinc azərbaycanlı əhaliyə qarşı kütləvi qırğınlar törədilmişdir. Bakı Sovetinin himayəsi altında fəaliyyət göstərən bolşevik və daşnak silahlı dəstələri tərəfindən on minlərlə azərbaycanlı yalnız etnik və dini mənsubiyyətinə görə qətlə yetirilmişdir. Qadınlar, uşaqlar və qocalar xüsusi qəddarlıqla öldürülmüş, yaşayış məntəqələri yandırılmış, məscidlər, məktəblər və digər mədəni abidələr dağıdılmışdır.
Bu qırğınlar zamanı təkcə azərbaycanlılar deyil, eyni zamanda bölgədə yaşayan digər xalqların nümayəndələri – ləzgilər, yəhudilər, ruslar, avarlar və talışlar da böyük itkilər vermişdir. Bu hadisələr təkcə bir xalqa qarşı deyil, bütövlükdə insanlığa qarşı törədilmiş ağır cinayətlər kimi tarixə düşmüşdür.
Şamaxı qəzasında baş vermiş hadisələr xüsusilə böyük miqyas almışdır. Tarixi mənbələrə və araşdırmalara əsasən, Şamaxı şəhərində və onun ətraf kəndlərində minlərlə insan qətlə yetirilmişdir. Fövqəladə İstintaq Komissiyasının məlumatlarına görə, Şamaxı qəzasındakı 120 kənddən 86-sı erməni silahlı dəstələrinin hücumuna məruz qalmış, kəndlər dağıdılmış və əhali amansızlıqla qətlə yetirilmişdir. Qadın və uşaqların da daxil olduğu minlərlə dinc sakin həyatını itirmişdir.
Quba qəzasında da erməni silahlı dəstələri tərəfindən böyük qırğınlar törədilmişdir. Tarixi mənbələrə görə, bu bölgədə minlərlə insan öldürülmüş, yüzlərlə ev yandırılmış, kəndlər tamamilə dağıdılmışdır. Quba şəhərində aşkar edilmiş kütləvi məzarlıq həmin faciələrin canlı sübutu kimi bu gün də tariximizin ağrılı səhifələrindən biri olaraq qalır. Bu məzarlıq həmin dövrdə törədilmiş vəhşiliklərin miqyasını və qəddarlığını göstərən mühüm tarixi faktlardan biridir.
Soyqırımına verilən siyasi-hüquqi qiymət və tarixi yaddaşın qorunması
1918-ci il hadisələrinin araşdırılması məqsədilə həmin ilin iyul ayında Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti tərəfindən Fövqəladə İstintaq Komissiyası yaradılmışdır. Komissiya müxtəlif bölgələrdə baş vermiş qırğınlarla bağlı çoxsaylı faktlar və sənədlər toplamış, hadisələrin miqyasını araşdırmışdır. Lakin sonrakı sovet dövründə bu hadisələr uzun müddət gizlədilmiş və ya lazımi səviyyədə araşdırılmamışdır.
Yalnız Azərbaycan müstəqilliyini bərpa etdikdən sonra bu hadisələrə siyasi-hüquqi qiymət verilməsi istiqamətində ciddi addımlar atılmışdır. 1998-ci ildə Heydər Əliyev tərəfindən imzalanmış fərmana əsasən 31 mart Azərbaycanlıların Soyqırımı Günü elan edilmiş və bu faciələrin dövlət səviyyəsində anılması ənənə halını almışdır.
Bu gün Azərbaycan dövləti və xalqı soyqırımı qurbanlarının xatirəsini ehtiramla yad edir, həmin hadisələrin dünya ictimaiyyətinə çatdırılması istiqamətində mühüm işlər görür. Prezident İlham Əliyev dəfələrlə vurğulamışdır ki, xalqımıza qarşı törədilmiş bu cinayətlər unudulmamalı, tarixi həqiqətlər beynəlxalq ictimaiyyətə çatdırılmalıdır.
1918–1920-ci illərdə azərbaycanlılara qarşı törədilmiş qırğınlar və tarixi həqiqətlər
1917-ci ilin noyabrında Rusiyada baş verən dövlət çevrilişindən sonra Cənubi Qafqaz regionunda siyasi vəziyyət kəskin şəkildə dəyişdi. Şərqi Anadoludan və Qafqaz cəbhəsindən geri çəkilən rus qoşunlarının silahlarının bir hissəsi erməni silahlı dəstələrinin əlinə keçdi. Bundan istifadə edən erməni silahlı qrupları bölgədə yaşayan türklərə və azərbaycanlılara qarşı genişmiqyaslı hücumlar həyata keçirməyə başladılar.
1918-ci ilin əvvəlindən etibarən İrəvan quberniyasında azərbaycanlılara qarşı kütləvi qırğınlar törədildi. Təkcə 1918-ci ilin mart ayınadək İrəvan qəzasında 32, Eçimədzin qəzasında 85, Novo-Bəyazid qəzasında 7 və Sürməli qəzasında 75 kənd dağıdıldı. Beləliklə, ümumilikdə 199 yaşayış məntəqəsi darmadağın edildi və həmin kəndlərdə yaşayan minlərlə azərbaycanlı qətlə yetirildi.
1918-ci il aprelin 29-da Gümrü yaxınlığında baş verən faciə isə xüsusi qəddarlığı ilə yadda qalmışdır. Əsasən qadınlardan, uşaqlardan və yaşlılardan ibarət olan üç min nəfərlik azərbaycanlı köçü pusquya salınaraq son nəfərinədək məhv edilmişdir.
Erməni silahlı dəstələrinin hücumları Zəngəzur bölgəsində də davam etmişdir. Bu qəza üzrə 115 azərbaycanlı kəndi dağıdılmış, minlərlə insan qətlə yetirilmişdir. Rəsmi məlumatlara görə, 3257 kişi, 2276 qadın və 2196 uşaq öldürülmüş, ümumilikdə 10068 azərbaycanlı həlak olmuş və ya ağır xəsarətlər almışdır. Bununla yanaşı, 50 minə yaxın azərbaycanlı doğma yurdlarından didərgin düşmüşdür.
1918–1920-ci illərdə Qarabağın dağlıq hissəsində də kütləvi qırğınlar davam etmişdir. Bu dövrdə 150-yə yaxın kənd dağıdılmış, dinc əhali amansızlıqla qətlə yetirilmişdir. Bu hadisələr bölgədə demoqrafik vəziyyətin zorla dəyişdirilməsi siyasətinin tərkib hissəsi olmuşdur.
Tarixi mənbələr və araşdırmalar soyqırımı faktlarını təsdiqləyir
1918-ci il hadisələri ilə bağlı bir sıra tarixi mənbələr və araşdırmalar mövcuddur. Bu mənbələr göstərir ki, azərbaycanlılara qarşı həyata keçirilən qırğınlar planlı şəkildə həyata keçirilmiş və geniş əraziləri əhatə etmişdir.
Bəzi erməni müəlliflərinin əsərlərində də bu hadisələrə dair məlumatlara rast gəlinir. Məsələn, erməni tarixçisi Yervand Aleksandroviç Lalayan qeyd edirdi ki, azərbaycanlılara qarşı qırğınlar uzun müddət davam etmiş və dövlət siyasəti səviyyəsinə qaldırılmışdır. Onun fikirlərinə görə, həmin dövrdə erməni silahlı dəstələri dinc əhaliyə qarşı ağır cinayətlər törətmişdir.
Digər mənbələrdə isə kəndlərin boşaldılması, insanların zorla köçürülməsi və yaşayış məntəqələrinin dağıdılması barədə məlumatlar yer alır. Bu faktlar həmin hadisələrin təsadüfi deyil, planlı şəkildə həyata keçirildiyini göstərir.
Son illərdə aparılan elmi tədqiqatlar və arxiv materiallarının araşdırılması nəticəsində bu hadisələrin miqyası və coğrafiyası haqqında daha dolğun məlumatlar əldə edilmişdir. Tarixçilər tərəfindən toplanmış yeni sənədlər həmin dövrdə baş verən faciələrin daha geniş miqyasda olduğunu göstərir.
Soyqırımına verilən siyasi-hüquqi qiymət və tarixi yaddaşın qorunması
Azərbaycan xalqına qarşı törədilmiş bu faciələr uzun müddət lazımi siyasi-hüquqi qiymət almamışdır. Lakin Azərbaycan müstəqilliyini bərpa etdikdən sonra bu məsələyə dövlət səviyyəsində xüsusi diqqət yetirilməyə başlanmışdır.
1998-ci il martın 26-da Ümummilli Lider Heydər Əliyev tərəfindən “Azərbaycanlıların soyqırımı haqqında” Fərman imzalanmışdır. Bu fərmana əsasən, hər il 31 mart tarixi Azərbaycanlıların Soyqırımı Günü kimi qeyd olunur. Bu qərar xalqımıza qarşı törədilmiş faciələrin beynəlxalq ictimaiyyətə çatdırılması və tarixi həqiqətlərin araşdırılması baxımından mühüm əhəmiyyət kəsb edir.
Soyqırımı faktlarının araşdırılması istiqamətində son illərdə mühüm elmi tədqiqatlar aparılmışdır. 2007-ci ildə Quba şəhərində aparılan qazıntı işləri zamanı aşkar edilmiş kütləvi məzarlıq bu hadisələrin real sübutlarından biri kimi böyük əhəmiyyət daşıyır.
Bu faciələrin xatirəsini əbədiləşdirmək məqsədilə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev tərəfindən Quba şəhərində Soyqırımı Memorial Kompleksinin yaradılması haqqında sərəncam imzalanmışdır. 2013-cü ildə istifadəyə verilən bu kompleks soyqırımı qurbanlarının xatirəsinin yaşadılması və tarixi həqiqətlərin gələcək nəsillərə çatdırılması baxımından mühüm rol oynayır.
Eyni zamanda 2018-ci ildə 1918-ci il azərbaycanlıların soyqırımının 100 illiyi ilə əlaqədar dövlət səviyyəsində tədbirlər keçirilmişdir. Bu tədbirlər tarixi yaddaşın qorunmasına və həmin faciələrin beynəlxalq səviyyədə tanıdılmasına xidmət edir.
1918–1920-ci illərdə azərbaycanlılara qarşı törədilmiş qırğınlar xalqımızın tarixində ən faciəli hadisələrdən biridir. Bu hadisələrin araşdırılması və dünya ictimaiyyətinə çatdırılması mühüm əhəmiyyət daşıyır. Soyqırımı qurbanlarının xatirəsini yad etmək və tarixi həqiqətləri qorumaq hər bir azərbaycanlının mənəvi borcudur.31 Mart faciəsi Azərbaycan xalqının tarixində ən ağır və kədərli hadisələrdən biridir. Bu günün qeyd olunması təkcə keçmişi xatırlamaq deyil, həm də tarixi yaddaşı qorumaq, gələcək nəsillərə bu həqiqətləri çatdırmaq və belə faciələrin bir daha təkrarlanmaması üçün mühüm əhəmiyyət daşıyır. Soyqırımı qurbanlarının xatirəsini yad etmək və həqiqətləri dünyaya çatdırmaq hər bir azərbaycanlının mənəvi borcudur.
